+

پایان نامه آینده پژوهی

۲ خرداد ۱۳۹۸

پایان نامه آینده پژوهی

وقتی نگارش رساله به اتمام رسید، تقریبا هر کدام از دوستانم که نیاز به متن نوشتار داشتند آن را در اختیارشان گذاشتم، اما حالا تصمیم گرفتم متن را به صورت عمومی منتشر کنم تا همه علاقه مندان بتوانند از آن استفاده کنند.

همه­ ی نوشته­ ها اول بار مانند یک نطفه جایی در ذهن نویسنده نقش می بندند و سپس در تمامی دوران جنینی بزرگ و بزرگ­تر می شوند و بر پیکره آنها خط و خطوط رشد می نشیند. نگارش این رساله نیز در طول یک سال و نیمی که عمیقا درگیر آن بودم، از این قاعده کلی مستثنی نبود. در این یک سال و پاری، بیش از آنکه درگیر پاسخ به سوالات پژوهش باشم، درگیر طرح سوالات درست بودم و معتقدم اگر برای من یادگیری در فرایند نگارش این رساله رخ داده، دقیقا در فرایند طرح همین سوال­ ها بوده است. گزارشی که اینجا می توانید به صورت رایگان دانلود کنید، نظرات من در سال ۱۳۹۴ هجری – شمسی بود و چه بسا در ادامه کار و در طرح سوالات دیگر و جواب بدان­ها، برداشت­ های دیگری داشته باشم که مکمل یا مخالف بحث­ های مطرح در این رساله باشند.

عمر حقایق کوتاه است و این روزها کوتاه و کوتاه­تر می شود و این تغییرات به ما می آموزد که پذیرش پویایی و زمان­مند بودن مباحث علمی، شرط اول پژوهشگری است. اما مطلبی که بیانش را در سخن آخر لازم دیدم، لحظه تولد و دوران بعد از تولد این نوشته است. جایی که دیگران نیز می­ توانند در آن نظر کنند. امیدوارم که خوانندگان این نوشتار بنده را از لطف نقد محروم نکنند، چرا که بهترین مجسمه­ ها با چکش­ های سنگین اهل هنر و فن است که ساخته می شوند.

 

عنوان رساله:

بررسی تحلیلی تصاویر آینده جامعه ­ی ایرانی در ذهن جوانان تحصیل­کرده کشور بر اساس روش تحلیل لایه ­ای علّی (CLA)

 

برای اخذ دکتری آینده پژوهی از دانشگاه تهران

نگارنده: محسن طاهری دمنه

 

لینک دانلود:

پایان نامه آینده پژوهی

 

فایل را با دیگران به اشتراک بگذارید اما لطفا از آن برای فروش استفاده نکنید و در صورت استفاده در مقالات علمی به آن ارجاع دهید.

راه و رسمِ آینده پژوهی

۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۸

آینده پژوهی

چرا ما می توانیم گذشته را به خاطر بیاوریم، اما آینده را نه؟. آیا به راستی آینده به خاطر آوردنی نیست؟ هیچ کس خاطره ای از آینده ندارد؟ هیچ داستانی از آینده وجود ندارد؟ آیا ما بر لبه ی تاریکی ایستاده ایم و هیچ چیزی از آینده به ذهنمان خطور نمی کند؟. یا شاید هم به زعم برخی جذابیت آینده در همین است که هیچ کس نمی تواند آن را به خاطر آورد؟ من البته عقاید دیگری دارم.

جذابیتی که در به خاطر نیاوردن آینده نصیب ما آدمیان می شود از دو منظر قابل توجیه است. اول آنکه ما و دیگران را نسبت به پیش آیندها در کفه ای مساوی قرار می دهد و دوم اینکه این به خاطر نیاوردن آینده چون شرابی کهنه، سرخوشی ناشی از خلصه ی پوچ گرایی نسبت به آینده را به ارمغان می آورد. جذابتی از سر رها کردن موضوعی پیچیده به حال خود و خرامیدن زیر لحاف نمی دانم و نمی خواهم بدانم.

اما همه آن معتادان به نیاندیشیدن و رها کردن چالش ها برای بعد هم می دانند که از سر اجبار روزی باید با مسائل رودر رو شوند و آن روز قوی ترین افیون های تاریخی هم نمی تواند چشمان آنها را بر روی آنچه آنها را در می نوردد و از رویشان رد می شود بسته نگه دارد.
فکر نکردن به یک سوژه، حدوث آن را نه کان لم یکن می کند و نه به تاخیر می اندازد. پس حتی اگر مغزهای کوچک زنگ زده ی ما برای به خاطر نیاوردن آینده تربیت شده اند و گذشته گرایانی محصول بازی های تاریخی هستیم، باز باید برای بقاء هم که شده روزی خودمان را به تخت تجربه های تلخ ناشی از نادیده گرفتن آینده ببندیم و ترک اعتیادِ گذشته گرایی کنیم.

آینده پژوهی آینده نگاری

کشتنِ گذشته به نفع آینده

 

جامعه ایرانی اگر می خواهد پرواز کند باید وزنه های گذشته را از پرهایش باز کند. این حرف حتما به مذاق آنها که در حالی که دارند برای ویزای شغلی دنبال گارسونی در رستوران های آلاباما یا جورجیا می گردند یک تابلوی خوشنویسیِ «چو ایران نباشد تن من مباد» بالای سرشان دارند و خوردن آبگوشت را بدون پیاز مکروه می دانند و به این که پارسیان اولین کسانی بودند که عطر را و دستشویی فرنگی را و تفاوت بین دست چپ و راست را فهمیدند، افتخار می کنند، ناخوشایند خواهد آمد. اما باید انتخاب کنیم یا ساختن آینده ای بهتر برای کودکانمان یا تا ابد افتخار کردن به یک سری اولین های احمقانه.
بله آینده به خاطر آوردنی است، آینده را می توان به خاطر آورد و درست همین جا است که آینده پژوه بودن معنا پیدا می کند. آینده پژوه کسی است که آینده را پیش از اتفاق افتادن در ذهنش تجربه کرده است و از آن تجربه ها خاطره دارد.
اما به خاطر آوردن آینده در ذهنی آینده گرا، تضمینی برای به واقعیت تبدیل شدن آن آینده نیست. درست تر این است که بگویم خاطره بازی آینده دلیلی بر اتفاق افتادن تمام و کمال آینده نمی شود. آینده پژوهی با ابزارش مانند سناریو، با رویکردهایش مانند انتقادی، تفسیری و یادگیری حین عمل و با الزاماتش مانند مشارکت، می کوشد به قدر توان خاطراتی از آینده بسازد تا راهنمای ما برای طی کردن مسیر پیش رو باشند. اما هیچ تضمنی نه می دهد و نه می تواند بدهد که خاطراتش آینه ی تمام نمای آینده اند. هر جا درخواست بی جایی از آینده پژوهان داشتید که چرا در پیش گویی آینده ناتوانند، یادتان باشد که چقدر تاریخ نگاران در موردِ گذشته های حتما گذشته عقاید متفاوتی دارند.

اما مورد دیگر این است که نباید به آینده پژوهان اجازه داد در دام همه چیز دانی بیافتند و گمان کنند که همه ی آینده را می توانند به خاطر بیاورند. این توهم همه چیز دانی گاهی از جهالتِ نسبت به آینده بدتر است. زیرا آدم جاهل شاید روزی برای دانستن متقاعد شود، اما آدم همه چیز دان اصولا چیزی برای دانستن جدید ندارد.
قسمتی بزرگی از آینده وجود دارد که فقط مربوط به آینده است و برای فهم آن باید منتظر بمانیم تا به زمان حال تبدیل شود و اتفاق بیافتد. اما قسمت دیگری از آینده را می توان به خاطر آورد. از این جهت آینده پژوه دو مرحله ی مهم را در سیر فکری و حرفه ای خود طی می کند که این دو مرحله نه آغازاند و نه پایان، بلکه پی در پی اتفاق می افتند. نخست اعتراف به نادانی است. در پیشگاه مقدس زمان می ایستی و اعتراف می کنی که من تو را نمی دانم. مرحله ی دوم شوق و عشق به دانستن است و این دو مرحله پی در پی هم می آیند. کمی دانستن، اعتراف به نادانی و دوباره کمی دانستن. این شیوه زیست حرفه ای یک آینده پژوه است.

آینده پژوهی و پیش گویی آینده

۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۸

ابتدا اجازه دهید با کمک وب سایت فیوچریزم به این سوال پاسخ دهیم که: چه کسانی برای پیش گویی آینده سزاوارتراند؟

اگر یک متخصص شناخته شده در سطح جهانی، آینده را پیش گویی کند، احتمال قابل توجهی وجود دارد که آن پیش گویی اشتباه از آب در بیاید. علی رغم انتظار ما از متخصصان، آنها در مورد آینده مرتکب اشتباه می شوند. اما چرا؟

 

چه کسانی برای پیش گویی آینده سزاورتراند؟

پیش گویی و آینده پژوهی

 

به لحاظ تاریخی شواهد علمی نشان می دهند که مناسب ترین افراد برای پیش گویی اتفاقات آینده کسانی هستند که در همه زمینه ها دستی بر آتش دارند و به اصطلاح اطلاعات عمومی بالایی دارند و نه اینکه لزوما متخصص در یک زمینه باشند. این مسئله می تواند یک دلیل هم داشته باشد: این جور آدم ها مثل متخصصان بر روی یک حوزه ی خاص تعصب ندارند.

نوشته ی مرتبط: نئوفالگیرها؛ کاسبان صنعت پیش بینی

 

ممکن است فکر کنیم متخصصان در یک حوزه خاص می توانند حداقل در حوزه ای که سال ها در آن مشغول به کار هستند، دست به پیش گویی های دقیقی بزنند. اما نتایج یک پژوهش علمی که از سال ۱۹۸۴ شروع شد و بیست سال به طول انجامید، کاملا مخالف این دیدگاه است. نتایج این تحقیق کاملا به نفع (generalists) ها بود. یک دلیل عمده این نتایج این است که عام گرایان (این واژه ای است که من برای جنرالیست ها انتخاب کردم) که حوزه های وسیعی از دانش را مطالعه می کنند، معمولا می توانند از اشتباهات خود درس بگیرند، اما متخصصان حرفه ای جهان بینیِ شکل گرفته ای دارند و آنقدر اعتماد به نفس کاذب دارند که آنها را از دیدن تغییرات کوچکِ غیرقابل پیش بینی باز می دارد.

با این مقدمه می خواهم به دو موضوع مهم بپردازم.

نخست اینکه جنرالیست ها اصلا کسانی نیستند که هیچ مطالعه ای ندارند یا مطالعات اندکی دارند و معمولا اطلاعاتشان را به صورت تصادفی از هر نوع منبع اطلاعاتی از جمله سخنرانی آدم های متوسط بگیرند. در واقع عام گرایان مطالعه ی بسیار وسیعی دارند و معمولا منابع معتبر را مورد مطالعه قرار می دهند. بنابراین به یک معنی آنها متخصص هستند. متخصص در انتخاب بهترین و معتبرترین منابع اطلاعاتی و خوانشی میان رشته ای از آنها. پس شاید بهتر است آنها را متخصصان مطالعات عمومی بنامیم.

دوم اینکه یک آینده پژوه ممکن است حتی در حوزه های تخصصی دید بهتری از متخصصان آن حوزه در مورد آینده ی سوژه های مورد مطالعه در‌ آن حوزه داشته باشد و این دقیقا از ماهیت میان و فرارشته ایِ آینده پژوهی حاصل می شود، اما آنقدر حوزه ی فکری و دغدغه آینده پژوهان بزرگتر از پیش گویی است که معمولا علاقه ای برای پیش گویی نشان نمی دهند و اگر هم پیش گویی کنند، تعصبی بر‌ آن ندارند و سعی نمی کنند تا گوش فلک را از آن پیش گویی پر کنند.

پیش گویی به طور کلی اهمیت زیادی در تصمیم گیری های منطقی ندارد، اما متاسفانه هنوز ما انسان ها به دلیل سختی تحلیل به افیون پیش گویی پناه می بریم تا خیالمان را نسبت به آینده راحت کنیم.

هنوز تاکید می کنم که ما آینده پژوهان پیش گو نیستیم اما بهترین پیش گویی ها را از آینده پژوهان بخواهید، البته از آینده پژوهانی که به نوعی متخصصان عام گرا هستند و نه کاسبان آینده پژوهی.

آینده پژوهی و سیاستگذاری

۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۸

سیاست گذاران نیازمند تدوین سیاست هایی برای آینده های ناشناخته و دارای عدم قطعیت هستند و محققان حوزه آینده سهم بسزایی در این  فرایند دارند اما اغلب از تحقیقات آینده پژوهانه به عنوان یک عنصر سیاستگذاری چشم پوشی می­ شود. از آنجا که بین تجزیه و تحلیل سیاست و سیاست گذاری ارتباطی بسیار قوی وجود دارد برای بهبود ارتباط بین تحقیقات در حوزه آینده و سیاست گذاری باید به بررسی امکان ایجاد ارتباط بین این تحقیقات و تجزیه و تحلیل سیاست از طریق نوع شناسی عدم قطیعت ها بپردازیم چرا که در تجزیه و تحلیل سیاست از این نوع شناسی استفاده می کنیم. وجود چنین ارتباطی می تواند به طور قابل توجهی میزان استفاده از تحقیقات حوزه آینده در سیاستگذاری را افزایش دهد.

تحقیقات در حوزه آینده می تواند به سیاست گذاری‌های بهتری منجر شود اما پیوند دادن این دانش به سیاست گذاری یکی از بزرگترین چالش­هایی است که محققان حوزه آینده یعنی آینده پژوهان با آن روبرو هستند. فعالیت­ های حوزه آینده، از جمله آینده نگاری استراتژیک، ارتباطات نهادی با سیاستگذاری را در چندین کشور از جمله سنگاپور، انگلستان، ژاپن، فنلاند، فرانسه، آلمان، استرالیا، نیوزیلند و آفریقای جنوبی توسعه داده است اما در بسیاری ازکشورهای دیگر این ارتباطات نهادی هنوز ضعیف است و یا اصلاً وجود ندارد.از آنجا که هدف کلی مطالعات در حوزه آینده کمک به سیاستگذاری بوسیله تشخیص زودهنگام و تجزیه و تحلیل اطلاعات، ایجاد بینش، و حمایت از توسعه است، هرجا که سیاست گذاری مورد توجه است فعالیت های حوزه آینده می تواند به طور مستقیم مورد استفاده قرار گیرد و یا به طور غیر مستقیم از طریق حوزه تجزیه و تحلیل سیاست استفاده شود. در حقیقت تجزیه و تحلیل سیاست و آینده نگاری دارای ریشه های مشترکی هستند که در ایالات متحده به تجزیه و تحلیل دفاعی در مؤسسات تحقیقاتی مانند رند (Rand) در دهه های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ بر می گردد و بعداً مسیرهای متفاوتی را دنبال کردند، بطوریکه آینده نگاری همچنان متمرکز بر خلق دیدگاه های جایگزین در مورد آینده است اما تجزیه و تحلیل سیاست متمرکز بر توسعه و استفاده از ابزارهای سیاست برای کمک به دولت ها در حل مشکلات سیاست حال و آینده است.

در کشورهایی مثل آمریکا، هلند، انگلستان و استرالیا که تجزیه و تحلیل سیاست به عنوان یک گام در فرآیند سیاست گذاری استفاده می شود با تقویت ارتباط ضعیفی که بین فعالیت های حوزه آینده پژوهی و تجزیه و تحلیل سیاست وجود دارد می توان از فعالیت های این حوزه در سیاست گذاری نیز استفاده بهینه کرد. شکل زیر این ارتباطات را نشان می دهد.

 

ارتباط بین آینده پژوهی و سیاست گذاری

ارتباط بین آینده پژوهی و سیاست گذاری

ارتباط ضعیف بین آینده پژوهی و تجزیه و تحلیل سیاست به روشنی توسط (Van der Steen و van Twist) مشخص شده است که نتیجه می گیرند که بر اساس تحقیقات بسیاری، یک فاصله طولانی بین آگاهی از آینده و اقدام کردن بر اساس آن در سیاست گذاری وجود دارد. آنها این فاصله را به این صورت توصیف می کنند که: ” علی رغم تقاضای روز افزون برای دانش پیش نگری، عمل ایجاد ارتباط بین آینده نگاری و سیاست هنوز دشوار است. در حالی که مطالعات بسیار زیادی در مورد آینده وجود دارد، استفاده از دانش پیش نگری در سیاست در بهترین شرایط بی اهمیت باقی می ماند.”

یکی از مهمترین نقش هایی که یک تحلیل گر سیاست دارد کمک به سیاستگذاران در انتخاب سیاستی است که عدم قطعیت های زیادی آن را احاطه کرده اند. از جمله مهمترین عدم قطعیت ها، مربوط به آینده ای است که سیاست باید در آن مسیر عمل کند. فکر کردن در مورد اینکه آینده چگونه خواهد بود نقطه آغاز بسیاری از تحلیل های حوزه ی سیاست است اما شگفت آور است که علی رغم تحقیقات گسترده در حوزه آینده، محتوای این تحقیقات اغلب در تجزیه و تحلیل سیاست مورد استفاده قرار نمی گیرد که بیانگر شکاف بین دانش آینده و کاربرد آن در سیاست گذاری است و ناشی از عدم انطباق بین دانش پیش نگری و تجزیه و تحیل سیاست است.

برای ایجاد ارتباط قوی تر بین مطالعات آینده و تجزیه و تحلیل سیاست نیاز است که به بررسی سطوح مختلف عدم قطعیت بپردازیم و ابهامات، سردرگمی ها و هم پوشانی هایی که در میان اصطلاحات مورد استفاده در حوزه آینده وجود دارد را برطرف کنیم. این یک گام مهم در همگام کردن مطالعات آینده و تجزیه و تحلیل سیاست و به کار بردن این مطالعات در سیاست گذاری است.

شیوه های متعددی از اندیشه ها، پارادایم ها و سبک ها را می توان در ادبیات تجزیه و تحلیل سیاست یافت که از جمله آنها سبک عقلایی، سبک استدلالی و سبک مشارکتی می باشند. در تجزیه و تحلیل سیاست از نوع عقلایی، ابزارهای بسیار زیادی برای تصمیم گیری در زمان مواجهه با سطوح مختلف عدم قطعیت وجود دارد، اما فقدان یک ارتباط قوی بین دنیای تجزیه و تحلیل سیاست و تفکرات آینده به خوبی حس می شود.

Van Asselt و همکارانش استفاده از سطوح عدم قطعیت را به عنوان یک راهنما برای انتخاب رویکرد آینده نگر مناسب می دانند. آنها روش ­شناسی پیش ­بینی را به شرایطی که در آن فرض بر تداوم و ثبات منطقی است و همینطور آینده ­نگاری و رویکردهای آینده را به شرایطی که در آن این مورد وجود ندارد، پیوند می ­دهند. از این ایده برای انتخاب روش مناسب بر اساس سطح عدم قطعیت استفاده می شود، اما هدف این است که با استفاده از طبقه بندی انواع مختلف آینده­ ها به عنوان یک ابزار اتصال، ارتباط قوی تری ایجاد شود که این ارتباط  در دو مرحله ایجاد می شود. مرحله اول نوع آینده ای که هر یک از زمینه های تحقیق آینده نگر به دنبال آن هستند را تجزیه و تحلیل می کند؛ مرحله دوم انواع مختلف آینده­ ها را به سطوح مختلف عدم قطعیت پیوند می­ دهد.

 

تجزیه و تحلیل سیاست و عدم قطعیت

مفهوم عدم قطعیت در زمینه های مختلف با معانی متفاوتی بکار می رود. عدم قطعیت به معنای ناکافی بودن دانش، تاریخچه طولانی دارد. این مفهوم از زمانی که محققان بین ریسک و عدم قطعیت تمایز قائل شدند، تاریخچه جدید خود را آغاز کرد. به منظور ورود به نوع‌شناسی آینده، ابتدا یک نوع شناسی برای سیاست گذاری در مواجهه با عدم قطعیت ارائه می ­شود. Agusdinata بیان می دارد که: “اکثر نوشته­ هایی که مربوط به ابعاد مختلف عدم قطعیت در سیاست­گذاری هستند به وفاق جمعی رسیده اند. این ابعاد شامل ماهیت، موقعیت و سطح عدم قطعیت می­ باشد. او نشان می دهد که با توجه به ماهیت عدم قطعیت یک تمایز عمومی بین “عدم قطعیت معرفت شناختی”، ناشی از ناقص بودن دانش و “عدم قطعیت متغیر” ناشی از تغییرات ذاتی در سیستم ساخته می شود. عدم قطعیت معرفت شناختی بوسیله افزایش دانش موجود می­ تواند کاهش یابد، در حالی که عدم قطعیت متغیر نمی­ تواند کاهش یابد. موقعیت عدم قطعیت نشان می­ دهد که تحت کنترل یا خارج از کنترل سیاستگذار است. سطح عدم قطعیت بین “فهم قطعی کامل” (قطعیت کامل) و “عدم قطعیت کامل” (ناشناخته ناشناخته) متغیر است.

شکل زیر نمایانگر موقعیت های مختلفی است که در آن عدم قطعیت در تجزیه و تحلیل سیاست ممکن است رخ دهد.

 

آینده پژوهی و سیاستگذاری

عدم قطعیت، آینده پژوهی و سیاستگذاری

با توجه به شکل بالا سیاست گذاری شامل بخش ­های مختلفی است که عبارتند از:

  • طراحی سیاست ها (P) که بر رفتار سیستم برای رسیدن به اهداف تأثیر می­ گذارد.
  • در مرکز این دیدگاه سیستمی است که سیاستگذاران بوسیله سیاست­ هایشان مستقیماً بر آن تأثیر می ­گذارند که عناصر انسانی و فیزیکی سیستم و تعاملات آنها را تمیز می ­دهد.
  • نتایج این تعاملات (خروجی­ های سیستم) نتایج مطلوب یا مورد علاقه (O) نامیده می شوند. این نتایج به عنوان معیار مناسبی برای ارزیابی سیاست های جایگزین مد نظر قرار داده می­ شوند.
  • ارزش خروجی ها (W) که وزن نسبی است که بوسیله ذینفعان کلیدی مانند سیاستگذاران به خروجی ها داده می شود.
  • سایر نیروهای خارجی (X) که همراه با وضع سیاست ها بر سیستم اثر می گذارند. این نیروها ممکن است بر روابط بین عناصر سیستم (R) و یا ساختار خود سیستم و همینطور خروجی سیستم برای سیاست گذاران و ذینفعان اثر بگذارند.

نیروهای خارجی به نیروهایی گفته می شود که از خارج از سیستم وارد می شوند و تحت کنترل سیاست گذاران نیستند اما ممکن است بر روی سیستم اثرات قابل توجهی بگذارند. این نیروها شامل توسعه تکنولوژی، توسعه اجتماعی، توسعه اقتصاد، سیستم سیاست و … هستند.

سیاست به مجموعه عمل هایی گفته می شود که برای کنترل سیستم انجام می شود و به سیستم کمک می کند تا مشکلات را حل کنند و باعث ایجاد منفعت برای سیستم شود.

با توجه به موقعیت مسائل سیاست که در شکل  در مورد آنها صحبت شد و سطوح عدم قطعیت آنها، ساختاری مطابق جدول زیر برای طبقه بندی مسائل سیاست بدست می آید.

عدم قطعیت و آینده پژوهی

در جدول بالا سطوح مختلف عدم قطعیت قابل مشاهده است که شامل دو سطح قطعیت کامل و عدم قطعیت کامل و چهار سطح میانی می باشد. با به کار گیری سطوح عدم قطعیت مطابق جدول  از ابهامات غیرضروری نیز جلوگیری می شود. در مواردی که با سطح ۱ عدم قطعیت روبرو می شویم می توان آینده را پیش بینی کرد و یک سیاست بهینه را طراحی کرد. برای سطح ۲ عدم قطعیت که به تصمیم گیری همراه با ریسک مربوط می­ شود به کار گیری رویکرد مدیریت ریسک احتمالی که باعث کاهش ضرر و افزایش منفعت می شود، عقلانی است. سطح ۳ عدم قطعیت مربوط به رویکردهایی است که از طریق آنها می توان آینده ­های باورپذیر را که معمولاً سناریوها نامیده می شوند شناسایی کرد و در جستجوی سیاستی که در میان همه ی سناریوها بهتر عمل می ­کند باشیم. در مورد سطح ۴ عدم قطعیت رویکرد سیاست تطبیقی بهترین روش به نظر می رسد چرا که اطلاعات ما در این سطح بسیار ناچیز است. با توجه به سطوح مختلف عدم قطعیت همچنین می توان رویکرد مناسب برای وضع سیاست های بلند مدت را فراهم کرد که برای انجام این کار مطالعات آینده نیازمند یک نوع شناسی می باشد که بین سطوح عدم قطعیت و این متد ها ارتباط برقرار کند.

 

اصطلاحات حوزه آینده پژوهی

یکی از دلایلی که بین سیاست گذاری و مطالعات آینده ارتباط قوی وجود ندارد اصطلاحات گیج کننده این حوزه است. اصطلاحاتی از قبیل Futurology, Futures Studies (or Futures Research), Foresight, Forecasting و (Technology Forecasting (or Technological Forecasting. برای ایجاد ارتباط بین مطالعات آینده و متدهای مختلف سیاست گذاری استفاده شده در  تجزیه و تحلیل سیاست ایجاد تمایز بین اصلاحات فوق ضروری می باشد.

Futurology مطالعه روندهای فعلی به منظور پیش بینی آینده است.

(Futures Studies or Research) به عنوان وسیع ترین اصطلاح در زمینه پیش­نگری نظام­ مند تحولات آینده نامعلوم به کار می رود. Masini در سال ۱۹۹۸ بین مطالعه آینده ­ها و تحقیقات آینده­ ها تمایز قائل می­ شود و استدلال می ­کند که مطالعه آینده ­ها وسیع ترین دامنه ممکن و نظام­ مند تفکر آینده­ ها می­ باشد و تحقیقات آینده ­ها منحصراً برای دانش و درک خود آینده (که بسیاری معتقدند که حتی امکان پذیر نیست) می باشد.

Foresight اصطلاحی است که به این دلیل به کار می رود که آن را از Futurology و Futures جدا کند. Foresight به تجزیه و تحلیل محدوده ای از آینده ها می پردازد در صورتی که Futurology سعی دارد تا یک تصویر قطعی از آینده را فراهم سازد.

Forecasting تهیه پیش بینی­ های آینده بر اساس اطلاعات حال و گذشته است. پیش بینی ­ها ممکن است به برآوردهای سری­ های زمانی، توابع مقطعی، یا داده ­های طولی اشاره کند. اصطلاح “پیش بینی” در نظر گرفته شده است تا آن را از ایده­ ی قدیمی پیشگویی، که در ارتباط با اعتقاد به قضا و قدر، طالع بینی و خرافات است متمایز کند.

(Technology Forecasting or Technological Forecasting) اصطلاحی است که برای پیش بینی تغییرات تکنولوژیکی به کار می رود.

 

ایجاد ارتباط میان آینده پژوهی و سطوح عدم قطعیت

برای ایجاد ارتباط میان آینده پژوهی و روش های مختلف برخورد با عدم قطعیت در سیاست گذاری که مربوط به تجزیه و تحلیل سیاست می باشد به سه چیز نیاز داریم.

  1. توصیفی شفاف از انواع مختلف آینده. (بالقوه، ممکن، باورپذیر، محتمل، بسیارمحتمل، پیش بینی شده و مرجح)
  2. ارتباط شفاف میان شاخه های مختلف آینده و نوع آینده ای که مربوط به آنهاست.
  3. ارتباط شفاف میان انواع مختلف آینده و سطوح عدم قطعیت.

 

نوشته ی مرتبط: انواع مختلف آینده

 

با بررسی پیوند بین پژوهش های حوزه آینده پژوهی و سطوح عدم قطعیت آنها می توان رویکردهایی را که برای طولانی مدت مناسب هستند و از سطح مشخصی از عدم قطعیت برخورداراند برای ایجاد یک ارتباط قوی بین حوزه آینده و سیاست گذاری به کار گرفت و یک ارتباط یکپارچه را ایجاد کرد. با توجه به توضیحاتی که تاکنون مطرح شد ارتباط بین حوزه های مختلف آینده که شامل پیش بینی دقیق، پیش بینی مبتنی بر احتمال، آینده نگاری و آینده پژوهی می باشد و سطوح مختلف عدم قطعیت که در تجزیه و تحلیل سیاست به کار می رود به طور خلاصه بصورت زیر بیان می شود:

پیش بینی دقیق در ارتباط با عدم قطعیت سطح اول و آینده های قابل پیش بینی است.

پیش بینی مبتنی بر احتمال در ارتباط با عدم قطعیت سطح دوم و آینده های محتمل است.

آینده نگاری در ارتباط با عدم قطعیت سطح سوم و آینده های باورپذیر است.

آینده پژوهی در ارتباط با عدم قطعیت سطح چهارم و آینده های ممکن است.

در نهایت می توان نتیجه گرفت که با ایجاد یکپارچگی میان مطالعات آینده پژوهی، تجزیه و تحلیل های سیاست و سیاست گذاری، کیفیت پیش بینی ها در بلند مدت افزایش می یابد که منجر به بهبود سیاست گذاری می شود.

شکل زیر نیز نمایانگر سطوح مختلف عدم قطعیت و انواع مختلف آینده و توضیحاتی در مورد ارتباط آن هاست.

هرم آینده پژوهی

هرم آینده ها در آینده پژوهی

 

مطلبی که از نظر گذراندید در کلاس های درس آینده پژوهی در دانشگاه اصفهان شکل گرفت و ترجمه ای است از مقاله ای با عنوان «Improving the link between the futures field and policymaking» که توسط آقای اکبر قدیری و سرکار خانم زهرا حیدری دارانی ترجمه و توسط دکتر محسن طاهری ویراستاری شده است. برای دسترسی به اصل مقاله از لینک زیر استفاده کنید.

لینک اصل مقاله

شما در استفاده از این مطلب با ذکر منبع یعنی وب سایت یادداشت های یک آینده پژوه، مجاز هستید.

تحلیلی آینده پژوهانه در بن مایه‌های سازنده‌ی تصاویر آینده

۶ فروردین ۱۳۹۸

مقاله آینده پژوهی

مقاله ای با عنوان «تحلیلی آینده پژوهانه در بن مایه‌های سازنده‌ی تصاویر آینده» در فصلنامه مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی به چاپ رسیده است. در چکیده این مقاله می خوانید:

تصاویر آینده ارتباط وثیقی با خواسته­ ها، ارزش­ ها و آرمان‌های انسانی دارند. مهم‌ترین مسئله در تحلیل تصاویر آینده، اهمیت و جایگاه آن‌ها در بروز تغییرات اجتماعی است؛ زیرا تصاویر آینده در کنار ارزش ­ها، مهم‌ترین بلوک­ های سازنده ی تغییرات اجتماعی هستند و بدین سبب مطالعه آن‌ها حائز اهمیت است. در این راستا، پژوهش حاضر به عنوان یک پژوهش بنیادی ـ تجربی که در سنت پژوهش ­های کیفی انجام شده است، از روش تحلیل مضمون به منظور بررسی تصاویر آینده در ذهن جوانان استفاده کرده است. نتایج پژوهش نشان می­ دهد که تصاویر آینده در بین مشارکت‌کنندگان، از هفت گزاره ی اصلی ساخته شده است. این گزاره­ ها به ترتیب اینگونه نام‌گذاری شده‌اند: ۱- آثار تاریخی به جای مانده از گذشته، ۲- وزن زمان حال، ۳- در راهی که دیگران قدم گذاشته­ اند، ۴- حدس­ هایی درباره آینده، ۵- سایه جامعه، ۶- حسرت­ ها، عجز­ها و نداشته­ ها و ۷- فهم آینده. ماهیت اکثر این بن‌مایه­ های سازندۀ تصاویر‌آینده ناظر بر این فرضیات است که تصاویر آیندۀ جوانان ایرانی ارتباط عمیقی با تجربۀ زیست آن‌ها در گذشته و حال داشته و آن‌ها توانایی کمی برای رویاپردازی از یک آیندۀ مطلوب و ایجاد گسست در وضعیت موجود به نفع آن وضعیت مطلوب دارند.

کلیدواژه‌ها:
آینده پژوهی؛ تصاویر آینده؛ آینده‌های مطلوب؛ پژوهش کیفی؛ تحلیل مضمون

 

برای دریافت اصل مقاله از لینک زیر استفاده کنید

تحلیلی آینده پژوهانه در بن مایه‌های سازنده‌ی تصاویر آینده

 

 

گزارش روز جهانی آینده

۲۵ اسفند ۱۳۹۷

روزی به نام آینده، آنچه گفته و شنیده شد.

دومین سال است که روز جهانی آینده را در دانشگاه اصفهان گرامی می داریم و برای آینده‌های بهتری که همه‌ی ما خواهان آن هستیم، تلاش می‌کنیم و فریاد می زنیم: می‌توانیم احتمال آینده‌های بهتر را با اقدامات امروزمان افزایش دهیم.

شنبه یازدهم اسفندماه ۱۳۹۷، در نشستی با جمعی از استادان بزرگوار دانشگاه اصفهان به استقبال روز جهانی آینده با محوریت تاملی کوتاه بر آینده دانشگاه رفتیم. نشستی با دغدغه‌هایی از جنس آینده و افراد دغدغه‌مند بسیار. این بار فقط ما نبودیم که برای آینده‌ها فریاد می زدیم، معاونت محترم پژوهش و فناوری دانشگاه اصفهان، جناب آقای دکتر رکنی زاده نیز پا به پایمان تا آخر جلسه کنارمان بودند و این به خاطر تمام آنچه بود که اهمیت داشت یعنی آینده.

اما خبر خوش آن‌که آینده‌ میان‌رشته‌ای‌ها و فرارشته‌ای‌ها در دانشگاه رنگ امید به خود گرفته است. دکتر رکنی زاده خاطر نشان کردند که در آینده پژوهی می‌خواهیم مشارکت در آینده داشته باشیم و در آینده‌‌ی دانشگاه، علوم یکپارچه خواهند شد، لذا برای داشتن نگاه به آینده، انسان آینده، انسان متخصص در یک رشته نیست. شنیدن این سخنان از جانب معاونت پژوهش می‌تواند پاداشی بر تمام تلاش‌های دوسال گذشته‌مان در گروه آینده‌پژوهی دانشگاه اصفهان و امیدی برای تلاش بیشتر در آینده این فرارشته باشد. متن کامل سخنان دکتر رکنی زاده را می‌توانید در خبرگزاری ایسنا از لینک زیر بخوانید.

سخنرانی دکتر رسول رکنی زاده در روز جهانی آینده

علاوه بر این، سخنان دکتر محسن طاهری دمنه، مدیر گروه آینده پژوهی دانشگاه اصفهان، در روز جهانی آینده با عنوان: میان رشتگی، مد یا مدل؟، تکلیف این واژه‌های پر طمطراق و بحث برانگیز را به خوبی روشن کرد. این امر که ایجاد توانایی میان‌رشته‌ای فکر کردن، به یک مهارت برای مواجه با آینده تبدیل شده، لزوم حرکت دانشگاه به فضای میان رشته‌ای را بیش از پیش آشکار ساخته است. خروج رشته‌ها و دانشگاه از برج‌های عاج خود می‌تواند مدلی باشد که واژه‌ی میان‌رشته و فرارشته‌ را از برچسب مدگرایی رها سازد. دعوت می‌کنم برای خواندن ادامه و متن کامل سخنان دکتر طاهری لینک زیر را مطالعه بفرمایید:

سخنرانی دکتر محسن طاهری دمنه در روز جهانی آینده

در مراسم روز جهانی آینده امسال، از حضور استاد جوان و دانش آموخته‌ی دکتری آینده پژوهی از دانشگاه تهران بهره‌مند شدیم. دکتر علی ذاکری، از مهرماه سال ۹۷ در کنار خانواده آینده‌پژوهی دانشگاه اصفهان و همراه آن هستند. سخنرانی ایشان با عنوان توهم تاریخ: دانشگاه و سهم ما از آینده، نکات مهمی در مورد چگونگی مواجه با آینده در فضای میان‌رشته‌ای‌ها به همراه داشت. به بیان ایشان، کنش‌گری در یک فضای میان‌رشته‌ای از تقابل تفکر طراحی، تفکر آینده نگر و سیستم‌های پیچیده برای حل مسائل ایجاد می‌شود. متن کامل سخنان دکتر ذاکری در لینک زیر آمده است:

سخنرانی دکتر علی ذاکری در روز جهانی آینده

بعد از ۳ ساعت سخنرانی بزرگواران سخنران و یک ساعت پرسش و پاسخ، مراسم پایان یافت. اما این نقطه پایان نبود بلکه آغازی برای هر روز فکر کردن به آینده برای آن‌هایی که آمدند و گفتند و شنیدند. و البته مشارکت هرچه بیشتر گروه آینده‌پژوهی دانشگاه اصفهان برای گسترش مفاهیمی همچون میان‌رشتگی و  فرارشتگی.

شیدا طائفه هاشمی

دانشجوی کارشناسی ارشد آینده پژوهی دانشگاه اصفهان

برای ترویج آینده پژوهی

۱۳ اسفند ۱۳۹۷

در مراسم گرامی داشت روز جهانی آینده در انجمن آینده نگری ایران از آقای دکتر محسن طاهری دمنه به دلیل تلاش های ایشان در ترویج آینده پژوهی تقدیر گردید. این ترویج بیشتر معطوف به کارهای انجام شده در مدارس است.

متنی از طرف ایشان توسط سرکار خانم زهرا حیدری دانشجوی کارشناسی ارشد آینده پژوهی دانشگاه اصفهان در مراسم قرائت گردید که قسمت از آن در ادامه آمده است:

خانم ها و آقایان، سروران گرامی در انجمن آینده نگری و همه ­ی دلبستگان به آینده، سلام گرم مرا از شهر موزه­ ی اصفهان، شهر گنبدهای فیروزه­ ای پذیرا باشید. شهریورماه سال ۱۳۹۶ درست ۱۸ ماه پیش برای آمدن دانشجویانم لحظه شماری می کردم. از چند سال قبلش یک دفترچه ایده ها ساختم و همه ایده های ریز و درشتم برای آینده پژوه بودن را در آن یادداشت کردم. می دانستم که مسئولیتی سنگین بر عهده من است. راه اندازی دوباره یک رشته در دانشگاهی مادر آن هم بین همه­ ی اما و اگرها کاری دشوار می نمود که من آن را پذیرفته بودم. مهرماه که شد با همان آهنگ «باز آمد بوی ماه مدرسه» و با همان شور و شوق بچگی وارد کلاس شدم. دانشجویان سر کلاس حاضر بودند و آن روز آغازی بود بر تشکیل یک تیم همدل با اهدافی کاملا آینده پژوهانه. این بخت بلند من بود که در طول این یک سال و نیمی که گذشت عضو یک تیم خوب بودم و آنچه اتفاق افتاد و من مفتخرم گوشه هایی از آن را امروز در محضر مبارکتان گزارش دهم، حاصل تلاش همین تیم است.

گر تو را بخت یار خواهد بود          عشق را با تو کار خواهد بود

عمر بی‌عاشقی مدان به حساب       کان برون از شمار خواهد بود

در طول یک سال و نیم گذشته بیش از بیست کارگاه تخصصی آینده پژوهی برگزار کرده ­ایم که البته بیشترشان در شهر اصفهان بودند، اما از دانشگاه بیرجند تا شرکت گاز مازندران و استانداری سیستان و بلوچستان و موسسه های آموزشی شیراز و پارک علم و فناوری کرمانشاه رفتیم و صدای آینده پژوهی شدیم، چون نمی خواستیم لطف این حوزه ی مطالعاتی تنها نصیب شهرهای بزرگ شود، سخت بود اما رفتیم.

همت کردیم و سرفصل کارشناسی ارشد آینده پژوهی را بازنگری کردیم. هر دانشگاهی که در هر کجای دنیا دستی بر آتش آینده پژوهی داشت رصد کردیم و در نهایت با کمک همفکرانمان در دانشگاه های کشور و فدراسیون جهانی آینده پژوهی سرفصل تحسین برانگیزی تدوین شد که حالا بر روی وب سایت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نشسته و از سال آینده اجرایی خواهد شد.

با شش موسسه دولتی و شرکت خصوصی وارد انجام پژوهش شدیم تا ثابت کنیم که در امر تصمیم سازی و برنامه ریزی، آینده پژوهی چقدر به کار می آید. روندها را رصد کردیم، ره نگاشت تدوین کردیم، برنامه آینده نگاری راهبردی ارائه دادیم و سناریو نوشتیم. هر جایی که رفتیم ثمره اش شد دیدگاه بلندمدت تر برای مدیران. نمی گویم تغییرات بنیان افکنی ایجاد شد، اما سوال های خوبی در ذهن مدیران ساختیم که برای یافتن پاسخ بدانها باید به آینده ها می اندیشیدند.

لاکن همه این فعالیت ها هنوز همه ی دغدغه ما نبود. ما باید به رسالت فرارشته ای بودنمان عمل می کردیم و مگر نه این است که فرارشته مرزهای دانشگاه را در می نوردد تا جامعه را ببینید تا جامعه را حس کند تا در کنار مردمان جامعه باشد؟.

سال گذشته همین روزها بود که به مناسبت گرامی داشت روز جهانی آینده درهای دانشگاه را بر روی علاقه مندان به آینده و آینده پژوهی گشودیم و در مراسمی باشکوه بیش از هفتصد نفر از استان اصفهان و استان های همجوار در روز آینده گرد هم آمدند تا در مورد آینده شغل بشنوند. سه ماه تمام صبحانه و نهار و گاهی شام را در دفتر گروه دور هم خوردیم تا حاصل آن بشود ترویج آینده پژوهی.  این رسالتی است که ما برای خود تعریف کرده ایم. ما گرفتار حصارهای تنگ کلاس نیستیم، ما گوشهایمان را بر روی صداهای بلند جامعه نبسته ایم. آینده پژوهی یک فرارشته است و به اقتضاء این فرارشتگی نسبت به آینده جامعه مسئولیت دارد. یک آینده پژوه اصیل برج عاج نشین نیست و به علوم خفیه نمی پردازد. آینده پژوه یک پای تفکرش در دانشگاه و یک پای حرکتش در جامعه است.

 اما در پایان می خواهم به معنادارترین فعالیتمان بپردازم که جوابی است بر این سوال که چه کاری به زندگی ما معنا می دهد؟ چه کاری ما را ما می کند؟ چه کاری ما را به زنده بودن و ادامه دادن امیدوار می کند؟ جواب به این سوال هر چه باشد، معنای زندگی ماست.

و برای ما معنای زندگی حداقل در این مقطع از زندگی، کشف کردن است. کشف یک استعداد. شناخت آدم های بزرگ آینده و کمک به آنها برای شناختن خودشان. ما آینه دار نسل آینده ایم. ما بادی هستیم که از سمت آینده می وزد و قصه ی موفقیت نسل های فردا را در گوش هایشان زمزمه می کند. چراغ دل ما برق شوقی است که از چشمان آنها می تابد، وقتی در هر کلاس دخترانه، حداقل یک رییس جمهور آینده داریم که بلند بلند مانیفست نسل خودش را می خواند.

 

ترویج آینده پژوهی

ترویج آینده پژوهی؛ همه ی معناداری زندگی یک آینده پژوه

 

ورود ما به مدارس مواجه ی مستقیم با سه ضلع آموزش و پرورش یعنی اولیا، معلمان و دانش آموزان بود و هیچ لذتی بالاتر از کار کردن بر روی نسل های آینده نیست. حالا تقریبا به صورت هفتگی با مدارس ارتباط داریم. کارگاه هایی که در مدارس طراحی و اجرا می کنیم طیفی از کارگاه های کوچک تا کارگاه های چند روزه را در بر می گیرند، اما در همه آنها بدون استثنا به دنبال پرورش چهار مهارت آینده گرا یعنی خلاقیت، کار گروهی، ارتباط موثر برقرار کردن و تفکر انتقادی هستیم. مدارس برای ما حکم درس پس دادن دارند. اگر ما آینده پژوه هستیم باید دستمان در کار ساختن آینده باشد و اگر ساختن آینده برنامه­ ی ماست، آنجا در مدارس در میان کودکان این سرزمین دست به ساختن باید زد.

در روزگاری که ما در پاشیدن بذر یاس اجتماعی در مسابقه ای بی همتا گوی سبقت از یکدیگر می رباییم، چه کسی فریاد می زند که: های انسان ایرانی تو خورشید عالم تاب امید وانهادی و بر مرگ نیامده سوگواری؟ من و ما را چه شده که پیش از مرگ تابوت می سازیم و مرثیه می خوانیم؟. من نمی گویم که واقعیت امروز ما را می شود نادیده گرفت، اما یقین دارم که در این جعبه پاندورا، ما امید را سهمی نداده ایم و درست در همین زمانه است که با آنکه دیگران به ما می خندند و کار ما حرکت بر خلاف جریان آب می پندارند، ما با عقیده راسخ تر و با فریادی رساتر از ساختن آینده ای بهتر با کودکان حرف می زنیم.

سروران گرامی، آنچه گزارش شد، اگر در محضر مبارکتان دستاوردی تلقی شود باید بدانید که حاصل یک همزیستی  ۱۸ ماه با جمعی همدل از دانشجویان عزیزم در گروه آینده پژوهی دانشگاه اصفهان است که بدون وجود و تلاش شبانه روزی آنها هیچ کدامشان میسر نمی شدند. به بودن در کنار آنها افتخار می کنم. ما یک تیم هستیم که از همان روز نخست با خودمان عهد بستیم که ویرویس خوشبینی و امید به آینده را در کشور عزیزمان ایران همه گیر کنیم. تار و پود ما و هویت ما با آینده عجین شده است. آینده هرگز نمی میرد، اما همچنین منتظر ما نمی ماند. این خصلت یگانه زمان است. بزرگترین ثروت ما همیشه جایی دور از دسترس ما قرار دارد.

 

در این عمر گُریزنده که گویی جز خیالی نیست

تو آن جاودان را در جهان خود پدید آور

که هر چیزی فراموش است و آن دم را زوالی نیست

در آن آنی که از خود بگذری از تنگ خودخواهی

برآیی بر فراخ روشن فردای انسانی

در آن آنی که دل، دل رانده از وسواس شیطانی

روانت شعله ای گردد فرو سوزد پلیدی را

بدرد موج دود آلود شک و ناامیدی را

به سیر سال ها باید تدارک دید آن، آن را

چه صیقل ها که باید داد از رنج و طلب، جان را

به راه خویش پای افشرد و ایمان داشت پیمان را

تمام هستی انسان گروگان چنان آنی است

که بهر آزمون ارزش ما، طرفه میدانی است

در این میدان اگر پیروز گردی گویمت، گُردی

وگر بشکستی آن جا، زودتر از مرگ خود، مُردی (شعر از احسان طبری).

گرامی داشت روز جهانی آینده در دانشگاه اصفهان

۸ اسفند ۱۳۹۷
روز جهانی آینده
روزی برای اندیشیدن به روزهای نیامده
 
 چند سالی است که اولین روز از ماه مارس مصادف با دهم اسفندماه به عنوان روز جهانی آینده در جای جای دنیا گرامی داشته می شود. روزی برای اندیشیدن به آینده ها، همان هایی که بزرگترین سرمایه های ما هستند. روزهایی که تمام سعی اکنون ما برای بهتر بودن آنهاست اما هنوز شناخت درستی از‌ آنها نداریم. 
گرامی داشت روز جهانی آینده

گرامی داشت روز جهانی آینده در دانشگاه اصفهان؛ با محوریت آینده دانشگاه

 

به هر تقدیر آینده بالاخره فرا خواهد رسید با یا بدون ما، اما هیچ آینده ای خالی از ردپای کنش و بی کنشی امروز ما نیست. بنابراین باید بیاموزیم که چطور می توان به آینده فکر کرد. در گرامی داشت روز جهانی آینده، امسال نیز مانند سال گذشته در دانشگاه اصفهان به عنوان یکی از دانشگاه های مادر مراسمی با محوریت آینده دانشگاه برگزار خواهد شد. 
ما نیاز داریم که مردمان سرزمینمان را با آینده آشتی دهیم، قبل از آنکه قهر ما به جدایی بیانجامد.

تاریخچه ای از تحقیقات آینده پژوهی

۲۳ بهمن ۱۳۹۷

سیری بر مطالعات آینده پژوهی و پیشنهاداتی برای آینده

در اولین ماه از سال ۲۰۱۹ در نشریه فیوچرز (Futures) مقاله قابل ملاحظه ای به چاپ رسید تحت عنوان:

Mapping futures studies scholarship from 1968 to present: A bibliometric review of thematic clusters,research trends,and research gaps

آنچه در ادامه می خوانید خلاصه ای کوتاه از این مقاله است که به قلم سرکار خانم زهرا حیدری دارانی، دانشجوی کارشناسی ارشد آینده پژوهی دانشگاه اصفهان نوشته شده است:

نگاشت دانش آینده‌پژوهی از سال ۱۹۶۸ تاکنون: مروری کتاب‌شناختی بر دسته‌بندی موضوعی، روندها و شکاف‌های پژوهش

جیم دیتور (۲۰۰۸)، به مناسبت چهلمین سال انتشار نشریه فیوچرز، در مقاله‌ای می نویسد که: ایده‌های فعلی تحقیقات ما در آینده‌پژوهی تا حد زیادی برگرفته از ایده‌های ۴۰ سال قبل هستند! بسیاری از آنچه که توسط نویسندگان اخیر نوشته شده است، قبلا توسط نویسنده های دیگر نوشته شده بود. آن‌ها در مقالات جدید، به مقالات قبلی رجوع نمی‌کنند و به بررسی و نقد آن‌ها نمی‌پردازند و به هیچ وجه آگاهی ندارند که آنچه می‌نویسند، جدید نیست. این واقعیت قبلا در کتاب مبانی آینده‌پژوهی بل (۱۹۹۷) نیز منعکس شده بود.
تحقیقات آینده‌پژوهانه جزیره‌ای هستند؛ یعنی نه‌تنها دانشی فراگیر در مورد آن‌چه دیگر محققان و متخصصانِ آینده در گذشته انجام داده‌اند و آن‌چه اکنون انجام می‌دهند، وجود ندارد، بلکه فقدان مسیر و اهداف تحقیق یکپارچه نیز حس می‌شود. این به این معنی نیست که اکنون می‌توان محققین و متخصصان فعلی را سرزنش کرد؛ بلکه به این معنی است که آن‌ها در زمینه‌های مختلفی مشغول پژوهش هستند و این زمینه‌ها به شکل معناداری با هم متفاوت‌اند. از تغییرات آب و هوایی تا وزن تاریخ، از امنیت سایبری تا آینده اقتصاد جهانی. توجه به همه این شاخه‌ها به‌عنوان جزئی از کل و درک آن به‌مثابه یک «کل»، کار دشواری است. بنابراین با مروری جامع بر فعالیت‌های علمی آینده‌پژوهانه از گذشته تا کنون و روشن شدن حوزه‌های تحقیق آن تاکنون و روندها و شکاف‌های تحقیق، شاید بتوان کمبودهای پژوهش‌های معطوف به آینده را مشخص کرد. فقدان دانش مشترک در مورد آن‌چه قبلا انجام شده و آن‌چه درحال انجام است، نه تنها برای رشد، ایجاد و شناخت مطالعات آینده به عنوان یک حوزه تحقیق علمی تهدیدی جدی است، بلکه برای انباشت تدریجی دانش در مورد آینده، ایده‌ها و روش‌های جدید نیز چنین است.

ما به مطالعاتی نیاز داریم تا این شکاف‌ها تعیین شود و راه‌های همکاری‌های مشترک، برای دست‌یابی به دانش مشترک به‌دست آید. برای این منظور می‌توان از روش نگاشت کتاب‌شناختی استفاده کرد. نگاشت کتاب‌شناختی نقشه‌ای از فعالیت‌های تحقیقاتی دانشگاهی را از گذشته تا کنون در برابر چشمان ما ترسیم می‌کند و شکاف‌های فعلی تحقیق را تعیین می‌کند. کتاب‌شناختی شاخه‌ای از تحقیق مربوط به تجزیه و تحلیل آماری انتشارات، از جمله کتاب‌ها، مقالات و مجلات است.

یک نگاشت کتاب‌شناختی یک نمایش بصری از داده‌های کتاب‌شناختی است. در میان بسیاری از روش‌ها برای ایجاد نگاشت‌های کتاب‌شناختی، VoS Viewer به طور خاص طراحی شده است تا نگاشت‌های بصری مطلوب بیافریند طوری که تفسیر آنها آسان باشد. در نگاشت‌های ایجاد شده توسط VoS Viewer، جریان‌های تحقیق به تصویر کشیده می‌شود و به‌وسیله رنگ به‌صورت خوشه‌ای نظم می‌یابد، طوری‌که فاصله بین خوشه‌ها منعکس‌کننده شکاف تحقیق در ادبیات آینده‌پژوهی است.

این مقاله ازنگاشت‌های کتاب‌شناختی که توسط VoS Viewer به‌دست آمده، استفاده می‌کند تا تصاویر هدفمند، متعدد و جامعی از فعالیت‌های علمی در زمینه مطالعات آینده‌‌ها از ۵۰ سال گذشته تا کنون ارائه دهد.

در پاسخ به فقدان تحقیق هدفمند در گذشته که مستقیما به فعالیت دانشگاهی در تحقیقات مطالعات آینده پرداخته و با هدف بررسی آنچه تاکنون در این زمینه مورد مطالعه قرار گرفته است و آن‌چه تاکنون در این زمینه مورد مطالعه قرار نگرفته است، این مقاله تصاویری کتاب‌شناختی از انباشت اکادمیک پژوهش‌های آینده‌پژوهانه از سال ۱۹۶۸ تا کنون ارائه داده و ۶ گروه اصلی از تحقیقات آینده‌پژوهانه را شناسایی کرده که تم اصلی آن‌ها در جدول زیر آمده است.

آینده پژوهی

نگاشت کتاب شناختی از تحقیقات آینده پژوهی

 

هدف این مقاله، ارائه یک تصویر واضح از این‌ مسائل است که پژوهش‌های آینده‌پژوهانه کجا ایستاده‌اند؛ آنچه پیش از این مورد مطالعه قرار گرفته چیست؛ کجا بیشترین شکاف وجود دارد و چه می‌توانیم انجام دهیم تا این شکاف را کمتر کنیم. این مقاله همچنین ۶ توصیه روشن برای چگونگی پر کردن شکاف‌های تحقیق ارائه کرده است. افزون بر این، مسیر خوشه‌های تحقیق در طول زمان نشان داده است که تحقیقات با موضوع آینده‌نگاری شرکتی و گذشته و آینده، از نظر تعداد به ترتیب در جایگاه اول و دوم هستند (جدول شماره ۱). در نهایت، نتیجه تجزیه و تحلیل در سطح مکان این بوده است که بیشتر مطالعات آینده‌پژوهانه توسط یک گروه‌ بین المللی از موسسات به هم پیوسته و نزدیک به هم انجام می‌شود که به‌طور عمده در اروپا، انگلیس و آمریکا هستند و موسسه‌های نسبتا جدا از گروه‌های نام‌برده، در استرالیا و شمال اروپا نیز فعالیت کمتری دارند.

تعداد مقالات و ارجاعات به مقالات آینده پژوهی

 

موضوعات آینده پژوهی

نقشه نگاشت موضوعی در آینده پژوهی

 

 

ایده های آینده پژوهی

نقشه تراکم موضوعی در آینده پژوهی

 

نشریات آینده پژوهی

نشریات آینده پژوهی و موضوعات منشتر شده در آنها

 

 

نگاشت نهادی آینده پژوهی

نگاشت نهادی آینده پژوهی

 

نگاشت کشورهای فعال در حوزه آینده پژوهی

نگاشت کشورهای فعال در حوزه ی آینده پژوهی

 

 

 

اتمام یک پروژه آینده نگاری و چند توصیه

۱۳ بهمن ۱۳۹۷

عکس زیر را ببینید. پانزده جلسه ی رسمی دو ساعته در همین اتاق با ده تا پانزده نفر از مدیران ارشد شرکت گاز استان اصفهان برگزار شد تا ماحصلش بشود تدوین سناریوهای پیش روی این شرکت. با سبدی از روش های ریز و درشت آینده نگاری مثل چرخ آینده، چشم اندازنویسی، تحلیل لایه ای علّی، ماتریس اهمیت – عدم قطعیت، استفاده از نرم افزار سناریوویزارد و در نهایت داستان نویسی برای سناریوها.

 

پروژه آینده نگاری

مشارکت حرف اول و آخر در آینده نگاری

 

تجربه ی من در این گونه پروژه ها که می خواهم در قالب یک توصیه یا پیشنهاد به دوستانی ارائه دهم که می خواهند کاری از جنس آینده نگاری انجام دهند این است که:

«آینده نگاری بدون مشارکت کاری ناقص و ناپسند است».

 

فرقی ندارد از یک پروژه ملی تا یک پایان نامه کارشناسی ارشد. آینده نگاری یکی از ستون های اصلیش مشارکت است (آینده اندیشی، مشارکت، اقدام) و آینده پژوه باید قبل از شروع پروژه، ساز و کاری را در نظر بگیرد که جمعی از ذی نفعان (هر چه ناهمگون تر بهتر) نسبت به شرکت در جلساتِ هم اندیشی متعهد باشند. اگر آینده نگاری شرکتی انجام می دهید بهتر است مدیرعامل برای کارگروه آینده پژوهی حکم صادر کند تا مشارکت کنندگان انگیزه لازم برای حضور در جلسات را داشته باشند.
اما هر نوع مشارکتی هم نمی تواند به اطلاعات غنی و به دردبخور برای آینده نگاری منجر شود. از میان روش های رجوع به خبرگان، حتما روش پنل گل سر سبد است. پنل خبرگان ارزشش از نظر اطلاعات به دست آمده هزاران برابر بیشتر از هر روش دیگری برای جمع آوری اطلاعات است. خرد جمعی، یادگیری در حین مذاکره، شنیدن حرف های دیگران و رای گیری دموکراتیک، شما را مطمئن می کند که اطلاعات به دست آمده از سر بی حوصلگی تکمیل نشده اند.

بارها گفته و باز هم می گویم: اینکه شما یک پرسش نامه میک مک یا سناریوویزارد تدوین کنید و آن را مثل روش های مرسوم پرسش نامه ای بین چند نفر توزیع کنید و بعد میانگین گیری انجام دهید، روشی بسیار ناقص و غیرقابل قبول برای تحلیل اثرات متقاطع و تدوین سناریو است. ماتریس این روش ها باید در پنل تکمیل شده و هر عددی که در این ماتریس ها قرار می گیرید با بحث و جدل اصولی در پنل نهایی شود.

هر سناریو داستانی دارد که در مورد جمله به جمله آن باید اتفاق نظر وجود داشته باشد. گاهی در مورد فقط یک کلمه در داستان یک ساعت تمام در پنل خبرگان بحث و مجادله داشتیم. گاهی بعد از سه جلسه صحبت در مورد پیشران ها، با اضافه شدن یک پیشران کل فضای سناریو تغییر می کرد. این نکته را به یاد داشته باشید که خبرگان باید برای نقد هر چیزی در جلسه آزادی کامل داشته باشند و شما به عنوان تسهیل گر این جلسات باید برای شنیدن حرف های آنها صبور باشید.

آینده نگاری بیش از هر چیزی یک فعالیت اجتماعی مشارکتی است. بدون مشارکت، کاری که شما انجام می دهید شاید در مورد آینده باشد، اما آینده نگاری نیست، بلکه سیاه کردن صفحات است.

⛔️ متاسفم که از برنامه های آمایش ملی تا خیلی از پایان نامه های کارشناسی ارشد که عناوین آینده نگاری دارند، حتی یک خبره یا ذی نفع در آنها مشارکت نداشته است. به عنوان ارزیاب یادمان باشد که اولین و مهمترین مسئله در ارزیابی پروژه های آینده نگاری مشارکت است. برای ارزیابی اول بروید سراغ میزان مشارکت و اگر مشارکتی در کار نبود روی کل پروژه یک خط قرمز مردودی بکشید، حتی اگر جیم دیتور مجری پروژه بود.

. logo-samandehi تایید