امروز۷ آبان ۱۳۹۹
تفاوت پس نگری با پیش بینی

تفاوت پس نگری با پیش بینی

بر خلاف پیش بینی، پس نگری (backcasting) به دنبال آشکار نمودن این مسئله نیست که آینده احتمالا چگونه خواهد بود، بلکه به دنبال نشان دادن امکان‌پذیری و پیامد سیاست‌های مختلف است. در حالی که ارزش و کیفیت یک پیش بینی به میزان دقت آن در بیان آن‌چه که احتمالا تحت شرایط خاص اتفاق خواهد افتاد، بستگی دارد، پس نگری به دنبال بیان پیامدهای آینده‌های مختلف، نه بر اساس احتمال آن‌ها، بلکه بر اساس معیارهای دیگری که از بیرون برای تجزیه و تحلیل مشخص شده‌اند (مانند معیارهای مطلوبیت اجتماعی یا زیست‌محیطی) است. تفاوت پس نگری با پیش بینی

هیچ برآورد احتمالی، ممکن نخواهد بود، چرا که چنین احتمالی به این بستگی خواهد داشت که آیا طرح‌های پیشنهادی حاصل از پس نگری، عملی و قابل اجرا خواهند بود یا نه. بنابراین در حالی که در پیش بینی تاکید بر کشف ویژگی‌های ساختاری بنیادین جهانی است که موجب پیدایش آینده می‌شوند، در پس نگری تاکید بر تعیین آزادی عمل در یک مفهوم سیاسی، با توجه به آینده‌های ممکن است.

حق انتخاب انسان و تغییر رفتار می‌توانند یک آینده مطلوب را شکل دهند که لزوما محتمل‌ترین آینده بر اساس شرایط گذشته و فعلی نیست. گزینه‌های سیاسی در چنین حوزه‌هایی برای اهداف خاصی طراحی می‌شوند که نیازمند تغییر اساسی در روندهای فعلی است. این گسست‌ها و ناپیوستگی‌ها، معمولا توسط روش‌های پیش بینی که بر برون‌یابی از گذشته تاکید می‌کنند، شناسایی نمی‌شوند. در عوض، پس نگری با تاکید و تمرکز بر آینده های محتمل، امکان پذیری آینده‌های مطلوب را بررسی می‌کند.

آینده پژوهی

لذا به طور کلی تفاوت پس نگری و پیش بینی حول سه محور قابل بحث است:

۱) پس نگری تمایل به کشف دارد، در حالی که پیش­ بینی به توجیه می‌پردازد.

تفاوت ایجاد شده در فلسفه علم، بین موقعیت کشف و موقعیت توجیه، می‌تواند به توضیح تفاوت بین این دو رویکرد کمک نماید. در چهارچوب موقعیت کشف، ایده گرفتن تنها چیزی است که اهمیت دارد، این‌که چگونه این کار انجام می‌شود، اهمیت ندارد. اگر چه روش‌های مختلفی مانند طوفان فکری و پنل خبرگان وجود دارد، اما هیچ تاکیدی بر الزام به قوانین و یا روش‌های خاص یک فرآیند خلاق وجود ندارد. با این حال، در موقعیت توجیه، وظیفه اصلی به کارگیری ایده‌ها و اثبات اعتبار نتایج علمی است.

قوانین و روش‌های رسمی، پایایی نتایج و یافته‌ها را افزایش خواهند داد. به علاوه شفافیت در نتایج نیز ضروری است، محققان دیگر باید قادر به دنباله روی و ارزیابی تجزیه و تحلیل‌ها باشند. در این‌جا، روش‌های دارای بنیان قوی، اهمیت دارند. مزیت‌های پس نگری تا حد زیادی باید در چهارچوب و موقعیت کشف و نه توجیه، مورد ارزیابی و قضاوت قرار گیرد. این رویکردی است که ممکن است خلاقیت را از طریق تغییر کانون تمرکز از شرایط فعلی به شرایطی که به اندازه کافی دور هستند و در آینده قرار دارند و اجازه تغییر بنیادی را فراهم می‌نمایند، افزایش دهد.

پس نگری به خودی خود یک روش نیست، واضح است که مطالعه پس نگری برای اعتباریابی به روش‌های علمی متکی است و این در موقعیت و حوزه توجیه قرار دارد، اما این روش‌ها باید مطابق با عمل و رویه درون رشته های علمی درگیر، انتخاب شوند.

تفاوت پس نگری با پیش بینی

۲) پس نگری بر اساس هدف غایت انگاری «Teleology» شکل گرفته است، در حالی که پیش ­بینی بر اساس علیت «Causality» شکل گرفته است.

دو اصل «علیت» و «غایت انگاری» دو نوع تبیین هستند که تاکنون در فلسفه یونان شناخته شده است. هر دو اصل، پیروان خاص خود را در طول تاریخ فلسفه و علم داشته اند. طرفداران اصل علیت معتقدند که این اصل با توجه به شرایط اولیه خاص، امکان تبیین آنچه را که اتفاق افتاده و البته پیش بینی آنچه را که اتفاق خواهد افتاد، فراهم می‌کند. رویکرد «علی و معلولی»، رویکرد سنتی به برنامه ریزی است.

در این رویکردها، برنامه ریز ابتدا با طرح این سوال که «در آینده بلندمدت چه روی خواهد داد؟ » پیش بینی لازم را انجام می‌دهد. آن‌گاه پیش­ بینی­‌ها را مبنای تصمیم ­گیری و اتخاذ سیاست قرار می‌دهد و در نهایت اقدام می‌کند. به عبارت دیگر از شرایط حال آغاز کرده و به درون آینده می‌رود.

آینده پژوهی

دیدگاه مخالف، اعتقاد دارد که تبیین‌ها در چهارچوب علوم اجتماعی، شکل دیگری از شناخت و درک هستند. رفتار هدفمند انسان به طور کامل به واسطه ارجاع به بعضی قوانین کلی قابل توضیح نیست و بعضی فلاسفه معتقدند که رفتار انسان کاملا قطعی و جبرگرایانه نیست. بر طبق اصل غایت انگاری (هدفمندی) یک رفتار به وسیله نیات مبتنی بر تمایلات و اعتقادات بازیگران درگیر، توضیح داده می­‌شوند. رفتارهایی از این نوع، یعنی رفتارهای آگاهانه و هدفمند، کنش و اقدام نامیده می­ شوند. رویکرد «غایت انگاری» رویکرد جدید به برنامه­ ریزی است. در این رویکرد به برنامه ­ریزی، برنامه ­ریز ابتدا به افق آینده می‌­رود و با حضور در افق آینده و دیده‌­بانی حال و گذشته، مسیرهای مشخص برای معماری توسعه از آینده به حال را تعیین و تدقیق می‌کند.

آینده پژوهی

اگر یک نفر برای درک توسعه جامعه به جای علیت، غایت انگاری را یک مولفه و جزء مهم در نظر بگیرد، به نظر می­‌رسد پس نگری یک رویکرد مثمر­ثمر در مطالعات آینده‌های بلند مدت باشد. نکات زیر پس نگری را جذاب‌تر خواهد نمود:

  1.    مقاصد و نیات در بسیاری موارد، نقشی مهم در رفتار انسان ایفا می ­نماید؛
  2.    توسعه جامعه تحت تاثیر عوامل و بازیگران زیادی است (نه فقط تصمیم گیرندگان)؛
  3.    مقاصد و نیات تحت تاثیر دانش و ادراک گزینه ­های در دسترس هستند؛
  4.    نیات به طور کامل توسط یک مدل علی، قابل پیش بینی نیستند.
آینده پژوهی

اصل غایت انگاری، نیات را یک نقطه کانونی در نظر می‌گیرد و این نیات تحت تاثیر ادراک بازیگران از گزینه‌های پیش روی آنها و شناخت‌شان درباره ابزار تا روابط نهایی است. از این منظر، یک وظیفه ارزشمند مطالعات آینده، فراهم نمودن تصاویر جذاب از آینده و برجسته نمودن انتخاب‌های استراتژیک است. این، ایده پیشرو و اصلی در مطالعات پس نگری است.

در نهایت از منظر دربرگ، اگر یک نفر به علیت به عنوان اصل کلی در فعالیت های علمی معتقد باشد، رویکردهای پیش­ بینی و تکنیک ­های پیش بینی، احتمالا انتخاب طبیعی در مطالعه آینده خواهد بود. از سوی دیگر، اگر یک نفر غایت ­انگاری را به عنوان شکل و نوع خاصی از شناخت در نظر بگیرد، رویکرد پس نگری، جذاب و جالب خواهد شد.

تفاوت پس نگری با پیش بینی

۳) اصول پس ­نگری عدم اطمینان و عدم قطعیت است، در حالی که مبانی پیش بینی، جبرگرایی و پیش­ بینی پذیری است.

یک تفاوت مهم بین رویکردهای پیش بینی و پس نگری، در نگرش آنها نسبت به عدم اطمینان قرار دارد. اکثر افراد، تصدیق خواهند کرد که دانش موجود در مورد یک پدیده اجتماعی، اغلب اجازه نتیجه گیری همراه با اطمینان درباره توسعه بلندمدت در آن حوزه خاص را نمی‌دهد. با این حال، نظرات در مورد میزان عدم اطمینان و مفاهیم روش شناختی برای مطالعات علمی، تفاوت قابل ملاحظه ای دارند.

در رویکرد پیش­ بینی، عدم اطمینان معمولا از منظر حساسیت به نتایج مدل در برابر تغییرات متغیرهای بیرونی بررسی می ­شود. درک آینده و اینکه واقعا چه چیزی اتفاق خواهد افتاد، ایده اصلی پیش بینی در مطالعات آینده است تا به جامعه یا یک مشتری قابلیت تطبیق­ پذیری با روندهای کما و بیش حتمی بدهد.

با این حال در زمان بررسی آینده دور – بیش از ۲۰ سال – رویکرد تحلیل حساسیت، اغلب ناکافی خواهد بود. در این وضعیت، مشکل، فقط دشواری پیش بینی بعضی متغیرهای بیرونی نیست، بلکه روابط کارکردی فرض شده در مدل پیش­ بینی نیز ممکن است در بلندمدت تغییر کنند. این یک مشکل حاشیه ای و کم اهمیت نیست و ایده تلاش برای برون ­یابی روندهای موجود به آینده­ های دور را تهدید می­ کند.

آینده پژوهی

علاوه بر این انواع دیگری از عدم اطمینان نیز وجود دارد که مشکلات جدی برای پیش بینی پدیده‌­های اجتماعی به وجود می‌آورد. یک نوع از این عدم اطمینان‌­ها، امکان‌ناپذیری پیش­ بینی تصمیمات آینده خودمان تا حدی که آن‌ها تحت تاثیر دانش آینده هستند، می‌باشد. مقاصد و تصمیم یک بازیگر در یک موقعیت، تا حد زیادی توسط ایده‌ها و دانش موجود او تعیین می­‌شود. دانش جدید توانایی تغییر تعادل به نفع یکی از گزینه های بدیل را دارد. هر چند، این واقعیت که دانش و ایده‌های جدید ممکن است منجر به شناسایی برخی گزینه های کاملا جدید شوند، خیلی جذاب­‌تر است.

به هر حال، نکته‌ای که وجود دارد این است که هیچ مدل علی ساخته شده بشر برای پیش بینی یک ایده واقعا جدید کافی نیست. به قول پوپر« اگر یک چنین چیزی به عنوان دانش روبه رشد بشری وجود داشته باشد، پس ما نمی‌توانیم آن‌چه را که فقط در فردا می‌توانیم بدانیم، امروز پیش بینی کنیم». علاوه بر این: … هیچ پیش بینی کننده علمی – چه یک دانشمند انسانی یا یک ماشین محاسبه – احتمالا از طریق روش‌های علمی قادر به پیش بینی نتایج آینده خود نباشد. این نوع از عدم اطمینان از طریق تحقیق بیشتر قابل حل نمی باشد، در واقع این نوع عدم اطمینان بخشی از مخمصه بشر است که قادر به پیش بینی دانش و ایده‌های آینده نیست.

تفاوت پس نگری با پیش بینی

در کل، اگر این باور وجود داشته باشد که افراد اید­ه‌ها و دانش جدید را در آینده به دست خواهند آورد، در نتیجه امیدی به توانایی پیش بینی توسعه یک سیستم اجتماعی در بلند مدت وجود ندارد. نوع عدم اطمینانی که در اینجا وجود دارد این است که تصمیمات آینده فقط تحت تاثیر شرایط و روندهای فعلی جامعه، آن­‌گونه که ما آن روندها را می‌شناسیم، نیست. بنابراین واژه «عدم قطعیت» برای این نوع از عدم اطمینان پیشنهاد می‌شود. آن‌چه که درباره «عدم قطعیت» گفته می‌شود، ممکن است در ظاهر، معنی و اهمیت هر گونه تحقیق و بررسی بلندمدت را از بین برده و نابود کند، چرا که آینده همیشه همراه با شگفتی خواهد بود.

این در حقیقت، موضع پوپر است، اما نتیجه و استنتاج به درک یک نفر از هدف مطالعات آینده بستگی دارد. اگر ایده، درک و شناخت آن‌چه که واقعا اتفاق خواهد افتاد، به منظور فراهم نمودن شرایطی برای سازگاری با روندهای کم و بیش اجتناب‌ناپذیر باشد، در نتیجه، عدم قطعیت ممکن است تهدید­کننده باشد. تجزیه و تحلیل حساسیت برای اجتناب از این گونه خطرات کافی نیست، چرا که در بلندمدت، دانش جدید ما را مجبور به تغییر کانون تمرکزمان و اقدام برای تغییر روندها می‌کند.

آینده پژوهی

از سوی دیگر، زمانی که هدف مطالعه آینده عمدتا تعریف یک چهارچوب مفهومی گسترده ­تر برای بحث در مورد آینده است، مطالعه آینده پژوهانه کمتر در برابر تغییر پیش بینی نشده، آسیب­ پذیر است. نتایج مطالعه هنوز ممکن است دارای ارزش زیادی باشد، حتی اگر بعضی گزینه­ های جدید اضافه شوند. در واقع، مطالعات از این نوع، ممکن است محرک جستجوی دانش جدید باشند.

در کل، عدم قطعیت و دیگر اشکال عدم اطمینان، هر پیش بینی واقعی بلندمدت درباره توسعه جامعه را به شدت، نامعلوم و قابل تردید می ­کند، در حالی که آینده ­پژوهی با هدف گسترش دامنه انتخاب­ های مطرح شده، هنوز ارزشمند است. به علاوه در مواجه با عدم قطعیت یک نفر باید یک دیدگاه فرآیندی اتخاذ کند. هدف مطالعات پس نگری در واقع فراهم نمودن داده و ورودی برای فرآیند تدوین خط مشی است و یک طرح کلی از آینده مطلوب یا یک برش و برنامه عملی خشک، نیست.

آینده پژوهی
تفاوت پس نگری و پیش بینی در یک نگاه
آینده پژوهی

در کل تفاوت­ های بیان شده را می توان به صورت زیر خلاصه کرد.

پیش بینی

پس نگری

دیدگاه فلسفی

علیت

جبرگرایی

زمینه توجیه

غایت انگاری

عدم قطعیت

زمینه کشف

چشم انداز

روندهای غالب

آینده های محتمل

تعدیلات حاشیه ای ممکن

چگونگی اتخاذ روندها

مشکل اجتماعی نیاز به راه حل دارد

آینده های مطلوب

قلمرو انتخاب انسان

تصمیمات راهبردی

حفظ آزادی عمل

رویکرد

برون یابی روند به آینده

تجزیه و تحلیل حساسیت

تعریف آینده های جذاب

تجزیه و تحلیل پیامدها

روش ها و تکنیک ها

مدل های اقتصادی مختلف

الگوریتم های ریاضی

برون یابی جزئی و مشروط

مدل های هنجاری، مدل های پویایی سیستم، روش های دلفی، قضاوت خبرگان

آینده پژوهی

به این ترتیب، پس ­نگری فاصله گرفتن از تدریجی ­گرایی (تکامل ­گرایی) رایج در پیش بینی است، چرا که قادر به خلق یک آینده مطلوب است که اساسا متفاوت از شرایط فعلی است. در واقع پس نگری به یک سازمان اجازه می ­دهد تا تغییراتی انقلابی در روش معمول خود ایجاد کند.

از سرکار خانم کاظمی، دانشجوی دکتری آینده پژوهی دانشگاه تهران که متن اولیه این نوشتار را در اختیار بنده قرار دادند، سپاسگزارم.

نوشته ای دیگر در ارتباط با پس نگری
اشتراک‌گذاری

یک نظر

  1. الهام یوسفی پاسخ

    سلام
    روزبخیر
    آدرس وبسایت شما را در قسمت پیوندهای وبلاگم اضافه نمودم. بسیار خرسندم که با وبسایت شما آشنا شدم. امید که فرصت تبادل نظر فراهم گردد.
    درود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code