امروز۱۴ آذر ۱۳۹۹
اساطیر

آیا اساطیر آینده سازند؟!

بعضی رفتارهای اساطیری هنوز در برابر چشمان ما، به حیات خود ادامه می دهند. البته مقصود، بقایای ذهن و روحیه ی عتیق نیست. بلکه غرض این است که برخی جهات و کارکردهای تفکر اساطیری، جزء عوامل سازنده وجود انسانند (الیاده، ۱۳۹۲). آیا اساطیر آینده سازند؟!

در واقع در نگاه مدرن به اسطوره‌ها، عنصر اصلی که مورد توجه قرار گرفته، ماهیت الگو وار آنها برای ساخت و جهت‌دهی به هویت مدرن جوامع در حال شکل‌گیری است. چنان که به پندار “سورل” یکی از کاراترین ابزارها برای نفوذ بر یک اجتماع، آن است که تصویرهای خلاصه شده و ساده شده ای از یک آینده فرضی یا یک گذشته افسانه ای به آن اجتماع عرضه شود تا احساسات، جهت بگیرند و آن جمع، به سوی فعالیت رانده شوند. بدین ترتیب تا آن اندازه که می توان اسطوره های مورد پذیرش مردم به وجود آورد، می‌توان آنان را وادار به فعالیت کرد.

اسطوره هایی که بدین‌گونه مشخص شده اند، گونه هایی از مسلک های ساده شده، یا به بیان بهتر، تصورهایی هستند که به شکل موضوع های محض و ناگهانی درآمده اند. به تدریج که جریان این اسطوره های ساختگی بتوانند در هماهنگی با اسطوره های سنتی، درونی شوند، نیروی بزرگتری به دست می آورند. این اسطوره های اجرایی، به همان اندازه که قادر به ایجاد نهضت های انقلابی هستند، می توانند به حفظ نظام مستقر نیز یاری برسانند. از اینجاست که نقش اسطوره ها در هویت سازی نوین روشن می شود (امینیان و مشهدی، ۱۳۹۱).

آیا اساطیر آینده سازند؟!

اسطوره با ایجاد پلی میان گذشته شکوهمند و آینده آرمانی، گروه های مردم را در این ایده که به کلیت واحدی به نام ملت تعلق دارند و آینده مشترکی برخوردارند، متفق می سازد. این اتفاق آرا که از طریق کارکرد اسطوره حاصل می آید، نقش تعیین کننده ای در ایده ملت و فرایند ملت سازی دارد (امینیان و مشهدی، ۱۳۹۱).

بنابر نظر یونگ، نماد راستین صرفا نظر به گذشته ندارد، بلکه در عین حال آینده نگر است، و بسا که ملازم با دگرگونی های مثبت و یا منفی باشد (مادیورو و ویلرایت، ۱۳۸۲). اگر بپذیریم که اسطوره شناسی می تواند در فرایند شناخت آینده به کار آید، خود را آماده آفرینش تصاویر بدیلی از آینده کرده ایم. تصاویری به مراتب فراتر و گسترده تر از آنچه که پیشینیان قادر به تصور و آفرینش آن در ذهن دوجایگاهی خود بودند (حجازی، ۱۳۸۸).

آیا اساطیر آینده سازند؟!

تحقیقات اخیر، ساختارهای اساطیری تمثیلات و سلوک هایی را که از طریق وسایل ارتباط جمعی بر جماعات تحمیل می شوند، روشن ساخته اند. آدم های داستان­های مصور نمودار روایت جدیدی از قهرمانان اساطیری یا فولکوری هستند. آنها به قدری مظهر مجسم آرمان های بخش عظیمی از جامعه شده اند، که دستکاری احتمالی نحوه کردار یا بدتر از آن، مرگشان، بحران های واقعی نزد خوانندگان بر می انگیزد؛ در اینصورت اینان از خود به شدت عکس العمل نشان می دهند و با ارسال هزاران هزار پیام به نویسندگان داستان های مصور و مدیران روزنامه ها، اعتراض می کنند. آدمی موهوم و شگرف، ابرمرد، به برکت هویت مضاعفش، به غایت مردم پسند شده است.

ابرمرد که از سیاره ای نابود شده به دنبال فاجعه ای، آمده و صاحب قدرت های شگرف است، در روی زمین با ظاهری محقر در لباس روزنامه نگاری به نام کلارک کنت زندگی می کند. خود را خجول و کمرو، فروتن و شکست نفس و زیر نفوذ و سلطه همکارش نشان می دهد. این استتار تحقیر قهرمانی که قدرت هایش به معنای واقعی کلمه، نامحدود است، در واقع مضمون اساطیری کاملا شناخته ای را از سر می گیرد. اگر به کنه مطلب برسیم، در می یابیم که اسطوره سوپرمن، دلتنگی و اشتیاق پنهان انسان جدید را که با علم به مسکنت و محدودیت خویش، آرزو دارد روزی چشم از خواب بگشاید و خود را شخصی استثنایی و قهرمان بیاید، تشفی می بخشد (الیاده، ۱۳۹۲).

آیا اساطیر آینده سازند؟!

اساطیر در آینده

میلز (Donald H. Mills) در کتاب قهرمان و دریا: الگوهای آشوب در اسطوره های باستانی، روایت گر نبرد قهرمانان داستان های اساطیری با امور آشوب بنیاد است. او مدعی است که روایت های اسطوره ای از سویی می کوشند که معنایی به تجربه هولناک امر آشوب بنیاد بدهند و از سوی دیگر چهارچوب مفهومی بنیادینی بسازند که با آن، به روش های معنادار، پیروزی قهرمان را بر امر آشوب بنیاد برای زندگی جوامع خاص خود مناسکی کنند (میلز، ۱۳۹۳) رولکس
. و این آشوبناکی ها در هر دوره از زیست انسان به طریقی متفاوت بر زندگی او تحمیل و از این روست که آنجا که نمی توانسته است با عینیات به مقابله با آشوب برخیزد دست به دامان اسطوره ها شده است.

الگوهای روایت اسطوره ای اینچنینی معمولا به شیوه های فهم پذیر با ویژگی های مهم محیط انسانی مطابقت دارند، مخصوصا هنگامی که الگوها مستلزم روابطی پویا و نامنظمند. این امر به ویژه در مورد محیط های اجتماعی صدق می کند (میلز، ۱۳۹۳). در مورد هر اسطوره باید توجه داشت چه کسی آن را نقل می کند، برای چه کسی و در چه زمانی (ستاری، ۱۳۸۹).

آینده پژوهی

خلاصه آنکه اسطوره ها تصویرسازند و ساخته ی دست اساطیر، نه حقایق عینی، که اقناع در پذیرش و حرکت است. لذا آنگاه که اسطوره ی حاکمیت علم یا علم باوری با مظاهری مانند روپوش های سفید آزمایشگاهی و دانشمندان مورد احترام تصویری از آینده را در ذهن شما ایجاد می کند، اقدامات کنونی شما می شود، تلاش برای ورود به دانشگاه و آنگاه که اسطوره ی نوزایی و تولد دگرباره، تصویری از فرداهای بهتر را در ذهن شما ایجاد می کند، شما می توانید از گذشته های نه چندان خوب دست برداشته و به امید آینده ای بهتر باشید.

اسطوره ها با نفوذ در ناخودآگاه، کار خود را به انجام می رسانند و فعالیت در سطح ناخودآگاه افراد، یک فعالیت فکری در حورزه ی نخبگان است. از سوی دیگر اگر سطح ناخودآگاه جمعی را نیز مد نظر قرار دهیم، نقش عمده اسطوره ها، بسیج افراد از طریق ایجاد امید و خوش بینی در آنها است.

اما طرح این پرسش که چه کسانی و یا چه نهادهایی می توانند در خلق تصاویر آینده از اساطیر بهره بگیرند با پاسخ هایی از قبیل خانواده، سیستم آموزش و پرورش، رسانه های ارتباط جمعی و … و یا این پرسش که فرایند شکل گیری و پایداری یک تصویر در ذهن چگونه است، با پاسخ هایی که روان شناسان و دانشمندان علوم شناختی به دنبال آن هستند، موضوعاتی هستند که برای پژوهش های بعدی در این حوزه پیشنهاد می شوند.

اشتراک‌گذاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code