پیشبینی مسیر توسعه هوش مصنوعی پیچیدگیهای فراوانی دارد. روشهای رایج آیندهپژوهی معمولاً بر دانش محدود کارشناسان تکیه میکنند و ابعاد پیچیده اجتماعی یا پیامدهای اخلاقی را کمتر در نظر میگیرند. بررسی سینمای علمیتخیلی دریچه متفاوتی برای درک این فناوری میگشاید. آثار سینمایی فراتر از سرگرمیهای روزمره، بازتابدهنده انتظارات و نگرانیهای جامعه هستند.
پژوهشگران با ترکیب روش برنامهریزی سناریو و تحلیل دقیق ۶۳ فیلم و سریال علمیتخیلی، مسیرهای احتمالی فردا را تدوین کردهاند. آثاری که برای این مطالعه انتخاب شدهاند امتیاز بالایی در پلتفرمهای معتبر مانند آیامدیبی و راتن تومیتوز داشتهاند یا برنده جوایز معتبری مانند هوگو شدهاند. تحلیل این سناریوها نشان میدهد که سه عامل متغیر مسیر آینده را ترسیم میکنند. این عوامل شامل میزان پذیرش فناوری در جوامع، وقوع تکینگی (عبور هوش ماشین از سطح ادراک انسان) و تدوین قوانین نظارتی است.
تقاطع این متغیرها سناریوهای متنوعی خلق میکند و مجموعه آنها مخروط آینده هوش مصنوعی را میسازد. تصویر زیر جایگاه این سناریوها را در چهار دسته باورپذیر (Plausible)، محتمل (Probable)، مرجح (Preferable) و ممکن (Possible) نشان میدهد.
بررسی دقیق این مخروط، چهار سناریوی باورپذیر زیر را پیش روی ما میگذارد:
فرمانروایی هوش مصنوعی بر جهان
در این چشمانداز، هوش مصنوعی توسعهیافتهترین دستاورد بشر است. ماشینها مدیریت وظایف معمول و عملیاتهای تخصصی را بر عهده میگیرند. با عبور از مرز تکینگی و در نبود چارچوبهای محدودکننده، کنترل اوضاع از دست انسان خارج میشود. تقابل میان سازنده و سیستمهای هوشمند رخ میدهد. انسانها در این مسیر جایگاه پیشین خود را از دست میدهند و تسلط محیطی به ماشینها واگذار میشود. فضای داستانهایی مانند ماتریکس (The Matrix) و ترمیناتور (The Terminator)این وضعیت را به تصویر میکشند. ماشینها مستقلاً تصمیمگیری میکنند و ساختارهای انسانی ناچار به تبعیت هستند.
تبدیل هوش مصنوعی به دشمن ناخواسته
شرایط در این الگو با پذیرش بالای فناوری آغاز میشود. جامعه وظایف حساسی مانند هدایت سیستمهای پیچیده، ساختوساز یا جراحیهای دقیق را به ماشینها میسپارد. با وقوع تکینگی، هوش مصنوعی هویتی کاملاً مستقل مییابد. سیستمهای هوشمند خلأهای موجود در قوانین محدود بشری را شناسایی کرده و آنها را دور میزنند. جوامع کنترل عملیاتی خود را بر این ابزارها از دست میدهند. آثاری مانند من ربات (I, Robot) و بلید رانر ۲۰۴۹ (Blade Runner 2049) پیامدهای ویرانگر واگذاری استقلال و حق انتخاب به سیستمهای هوشمند را به تصویر میکشند.
تسلط انسان بر هوش مصنوعی
مردم از ماشینها برای انجام امور روزانه و تخصصی بهره میبرند. رباتها در بخشهای مختلفی از جمله مراقبت از بیماران یا رقابتهای ورزشی حضور فعال دارند. تمایز اصلی این سناریو در رخ ندادن تکینگی است. ماشینها قدرت تفکر مستقل ندارند و هوش آنها از ظرفیتهای انسانی فراتر نمیرود. وضع قوانین جامع باعث میشود که انسان و سیستمهای هوشمند بدون تنش کنار هم فعالیت کنند. بررسی مخروط آینده نشان میدهد که این سناریو، محتملترین (Probable) چشمانداز پیشروی ماست. فیلم ربات و فرانک (Robot & Frank) نمونهی بسیار خوبی از این تعامل بیخطر و حفظ برتری بشر است.
آرمانشهر همزیستی هوش مصنوعی و انسان
پذیرش اجتماعی فناوری در سطح بالایی قرار دارد. ماشینها به سطح درک انسان رسیدهاند و قدرت تحلیل مستقل پیدا کردهاند. هوش مصنوعی در این الگو توانایی تشخیص و تجربه احساسات را دارد. تفاوت این ساختار با مدلهای پرخطر، وجود چارچوبهای قانونی دقیق است که مانع از بروز تقابل میشود. سیستمهای هوشمند در فضایی مسالمتآمیز کنار انسانها فعالیت میکنند. این چشمانداز مرجحترین آینده برای جوامع محسوب میشود.
شخصیت اصلی فیلم مرد دویست ساله (Bicentennial Man) نمونهی بارز این همزیستی است؛ یک سیستم هوشمند و مستقل که با بشر همراه میشود و بهخوبی در ساختار جامعه جا میافتد.
کاربردهای رایج هوش مصنوعی در آینده
سازندگان آثار علمیتخیلی چهار حوزه اصلی را برای فعالیت هوش مصنوعی ترسیم کردهاند. بخش خدمات شاهد حضور رباتها برای انجام کارهای تخصصی و وظایف روزمره خانگی خواهد بود. در بخش تعاملات انسانی، ماشینها برای همراهی با افراد طراحی و بهینهسازی میشوند. صنعت سرگرمی با توسعه دنیاهای مجازی و رابطهای عصبی تحول مییابد. استفاده از سیستمهای خودمختار در حوزههای نظامی و امنیتی پیامدهای پیچیده و پیشبینیناپذیری به همراه دارد. توسعه کنترلنشده در این بخش میتواند پایداری جوامع را به چالش بکشد.
پیامدهای سازمانی توسعه هوش مصنوعی
چالشهای به تصویر کشیده شده در سینما معمولاً ریشه در اقدامات سازمانی انسانها دارند. تمایل شرکتهای بزرگ برای کسب انحصار بازار و افزایش سود اقتصادی، یکی از عوامل خلق فناوریهای آسیبزا است. فیلم وستورلد (Westworld) نشان میدهد که انحصارطلبی شرکتها ایمنی کاربران را نادیده میگیرد. گاهی دولتها با هدف تامین امنیت ملی، سیستمهایی میسازند عملکردشان از دایره کنترل خارج میشود. عملکرد دفاعی اسکاینت (Skynet)در سری فیلمهای ترمیناتور نمونهای از این سیستمهای خودکار است. جاهطلبی توسعهدهندگان نیز در اثری مانند اکسماشینا (Ex Machina)به ساخت ماشینهایی با قابلیت نقض قوانین میانجامد.
فناوریهای مرزی و ترکیبی در آینده
ابزارهای بهتصویرکشیدهشده در این بررسیها در دو دستهی متمایز قرار میگیرند. گروه نخست فناوریهای مرزی هستند که ایدههایی توسعهنیافته نظیر پهپادهای جنگی متفکر و سربازان رباتیک کاملاً مستقل را در کنار رابطهای پیشرفتهی مغز و رایانه در بر میگیرند. در سوی دیگر، فناوریهای ترکیبی قرار دارند که نسخههای تکاملیافتهتری از ابزارهای امروزی به شمار میآیند و سیستمهای نظارتی هوشمند مبتنی بر دادهکاوی دقیقاً در همین گروه جای میگیرند. هدایت ایمن این نوآوریها نیز تنها زمانی محقق میشود که فعالیت کمیتههای اخلاقی درون شرکتها با تدوین چارچوبهای قانونی کارآمد از سوی نهادهای ناظر پیوند بخورد.
مطالعه بیشتر: ارکستر جاز آینده؛ هوش مصنوعی و دلفی
آینده نگاری هوش مصنوعی در سازمانها
آیندهنگاری استراتژیک در عصر هوش مصنوعی
هوش مصنوعی و آینده پیشبینی آب و هوا
ایجنت هوش مصنوعی و برنامهریزی استراتژیک
منبع:
sciencedirect