ارزش-زمان، يک مفهوم جديد از ارزش است كه در جامعه اطلاعاتی آينده، جايگزين ارزش مادي جامعه صنعتي خواهد شد. اگر كار فيزيكي در جامعه صنعتي منجر به توليد ارزش ميشود، در جامعه اطلاعاتی كار ذهني انسان منجر به توليد ارزش خواهد شد. بنابراين هدف غايي جامعه اطلاعاتی، انسان و تواناييهاي ذهني و فكري اوست.
اين مفهوم، چارچوب اصلي سبک و سياق اقدام و عمل را در جامعه آينده تعيين خواهد كرد. ارزش-زمان، ارزشي است كه انسانهاي تجهيز شده به ابزار تمهيد شده در جامعه اطلاعاتی با بهرهبرداري هدفمند از زمانهاي آينده ايجاد ميكنند. به عبارت ديگر، هر انساني در جامعه اطلاعاتی، هدفي را بر يک بوم نامرئي از آينده خود طراحي ميكند و تلاش ميكند به آن دست يابد و در اين راه از مساعدت نهادينه شده در جامعه اطلاعاتی براي آحاد اعضاي آن بهرهمند ميشود. ماسودا، ارزش توليد شده در اين فرايند را «ارزش- زمان» ناميده است.
زمان يک مفهوم انتزاعي و غيرمستقيم است. در حقيقت زمان نزد ما، اندازه گيري گذر زمان است. اما اگر اين گذر زمان به عنوان طول زندگي يک فرد كه براي رسيدن به خواستههايش صرف ميكند در نظر گرفته شود، زمان ذاتاً توليد ارزش ميكند. همانطور كه ذكر شد، اين ارزش در جامعه اطلاعاتی، جايگزين ارزش مادي در جامعه صنعتي میشود.
كامپيوتوپيا: آرمانشهر ماسودا
جامعه اطلاعاتی در نظر ماسودا با آنچه امروزه تعريف شده است، كاملاً متفاوت است. مدل ذهني ماسودا مبتني بر اين باور است كه نيروي پيشران تغييرات اجتماعي و اقتصادي توليد ارزش اطلاعات و نه ارزش مادي است. به خصوص فناوري رايانه نه تنها كار ذهني انسان را جايگزين و تقويت خواهد كرد، بلكه منجر به توليد انبوه دانش روشمند ميشود. ابزارآلات اطلاعاتی شامل شبكههاي اطلاعاتي و پايگاههاي داده، جايگزين كارخانه -به عنوان نماد اجتماعي- ميشوند و مركز توليد و توزيع كالاهاي اطلاعاتي خواهند شد. مرزهاي دانش فردا، در مقابل مرزهاي فيزيكي و مادي گذشته، بازارهاي پرظرفيت آينده را شكل خواهند داد. صنايع فكري، صنايع پيشرو خواهند بود.
همچنين ماسودا ادعا ميكند در جامعه اطلاعاتی، اقتصاد تبادلی به اقتصاد همافزا تبدیل خواهد شد. با تغيير ساختارهاي اجتماعي، اصل هدف جايگزين دست نامرئي لسهفر (عدم دخالت) در اقتصاد خواهد شد. نهادهاي داوطلبانه، به عنوان رهبران پيشتاز توسعه اجتماعی و اقتصادی، سازمانهای عمومی و خصوصی میشوند. اصل همافزایی و اصل منافع اجتماعي جايگزين حداكثر کردن سود به عنوان اخلاق غالب خواهند شد. در نتيجه يک جامعه افقي و چند مركزي به جاي يک قدرت مركزي و طبقات سلسله مراتبي شكل خواهد گرفت. تحقق «ارزش- زمان»، كه تلاش براي به ثمر رساندن فرد فردِ انسانهاي موجود است، جايگزين دولت رفاه خواهد شد.
تاريخ نشان ميدهد تغييرات اجتماعي از اين نوع به سادگي ممكن نيست. ويل و آريل دورانت در مقدمه كتاب درسهايي از تاريخ مينويسند: «تاريخ شناخته شده نشان ميدهد كه سلوك بشري و رفتار انسانها تغييرات اندكي داشته است. ابزارها و لوازم تغيير ميكنند، اما سرشتها و سرنوشتها ثابت باقي ميمانند».
نوشته مرتبط: آرمانشهر، ویرانشهر، آینده پژوهی
شش ویژگی آرمانشهر
اما آرمانشهر حتي اگر محقق نشود، ميتواند مسير آينده را روشني بخشد. ماسودا به منظور تبيين ايده جامعه اطلاعات، آرمانشهري به نام كامپيوتوپيا –اتوپيايي كامپيوتر مبنا– تبيين كرده است. وي در تعميم نظريه اصلي «آدام اسمیت»، شش ويژگي آرمانشهر خود را این گونه تبيين كرده است:
۱. در اين ديدگاه، هر شهروند كامپيوتوپيا، اهميت ارزش-زمان و جايگزيني آن را با ارزشهاي مادي جامعه صنعتي پيشين درك كرده است و از زماني كه در اختيار دارد به منظور تحقق بخشيدن آينده مطلوب خود استفاده بهينه و حداكثري خواهد كرد.
۲. در كامپيوتوپيا، آزادي تصميمگيري و تساوي در بهرهبرداري از فرصتها وجود دارد. به عبارت ديگر شهروندان اين آرمانشهر در واقعيت بخشيدن به ارزش-زمان از فرصت مساوي برخوردارند.
۳. در اين آرمانشهر، مشاركت شهروندان در اجتماعهاي داوطلبانه گوناگون افزايش خواهد يافت. گسترش قدرت فرآوري اطلاعات، بشر را از زحمت معيشت رها خواهد كرد.
۴. در كامپيوتوپيا، جوامع همافزاي وابسته به يكديگر گسترش خواهند يافت. يک جامعه همافزا جامعهاي است كه در آن افراد و گروهها براي رسيدن به اهداف مشتركي كه توسط جامعه براي همگان تعيين شده مشاركت ميكنند.
5. در آنجا جوامع وظيفه محور بدون نياز به قدرت بالاتر تحقق خواهند يافت. جامعه همافزاينده، جامعهاي است كه استقلال فردي هماهنگ با نظم گروهي دارد.
6. هدف كامپيوتوپيا، تولد دوباره همافزايي ربوبي انسان به عنوان مخلوق برتر است. ماسودا ميگويد تولد مجدد روحاني انسان، وابسته به تلاش انسان و فيض پروردگار است.
برگرفته از: گزارش تصویری از ایده جامعه اطلاعات (تأثیر فناوری بر توسعه انسانی)، دفتر مطالعات بنیادین حکومتی