+

مقدمه ای بر آینده پژوهی

۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۶
آنچه در این نوشتار معرفی شده است، ترجمه ای است از کتاب (⁣Future: All That Matters) نوشته ضیاء الدین سردار (⁣Ziauddin Sardar)‌ و آنچه در ادامه می خوانید، پیشگفتار بنده به عنوان مترجم این کتاب است که من آن را مقدمه ای بی بدیل برای ورود به مباحث آینده پژوهی می دانم.

ضیاء الدین سردار شاید بهترین گزینه برای نوشتن یک مقدمه برای آینده پژوهی در قالب یک کتاب است. از آن جهت که او به معنای واقعی کلمه حتی زیستنش میان رشته ای بوده است.

کتابی که پیش رو دارید یک منبع ضروری برای آینده پژوهی است زیرا به بهترین نحو و با دیدگاهی انتقادی، آنچه واقعا آینده پژوهی است را از آنچه آینده پژوهی نیست تفکیک می کند و به مهمترین دغدغه هایی احتمالی یک آینده پژوه می پردازد. علاوه بر آنکه بسیار هوشمندانه و تحسین برانگیز در فصل انتهایی کتاب تحت عنوان «صد ایده»، باب آشنایی خوانندگان جدی حوزه آینده پژوهی با دیگر منابع مهم این حوزه از تحقیق را باز نگه می دارد.

وقتی خواندن این کتاب را تمام کنید، علاوه بر احساس احترام و تحسین نسبت به نویسنده­ ی آن، در خود حسی از پرسش گری را خواهد دید که در مقابل قرائت های مرسوم از آینده مدام می پرسید که آنچه بلاخره روزی فرا خواهد رسید، آینده کیست و سهم من (ما) از آن چیست؟

اولین بار من کتاب را در وب سایت آمازون یافتم و بعد از خرید نسخه کیندل آن تصمیم گرفتم تا ترجمه آن را شروع کنم. برای ترجمه از نویسنده کتاب به صورت کتبی اجازه گرفتم و خوشحالم که سردار از اینکه کتاب در دست جوانان ایرانی قرار می گرفت خرسند شد.

کتاب آینده پژوهی

کتاب آینده پژوهی: «آینده: تمام آنچه اهمیت دارد» اثر ضیاء الدین سردار

در ترجمه سعی کردم امانتدار خوبی باشم اما اگر جایی نظری داشتم یا نیاز دیدم که توضیحات بیشتری ارائه دهم، این کار را در پاورقی ها انجام دادم. بنابراین هر چه در پاورقی می خوانید یادداشت های مترجم است. همچنین منابع را هم در پاورقی آوردم تا همان جا جلوی چشم خواننده باشند. با این وجود معترفم که ترجمه پیش روی، تلاش من در این مقطع از زمان یعنی سال ۱۳۹۶ هجری – شمسی است و چه بسا در ادامه کار و در طرح سوالات دیگر و جواب بدان ها، برداشت های دیگری داشته باشم که مکمل یا حتی مخالف این متن باشند. عمر حقایق کوتاه است و این روزها کوتاه و کوتاه تر شده و این تغییرات به ما می آموزد که پذیرش پویایی و زمان مند بودن مباحث علمی، شرط اول پژوهشگری است. اما مطلبی که بیانش را در آخر لازم دیدم، لحظه تولد و دوران بعد از تولد این ترجمه است. جایی که دیگران نیز می توانند در آن نظر کنند. امیدوارم که خوانندگان این نوشتار بنده را از لطف نقد محروم نکنند. مخصوصا اگر مطلبی به صورت مکمل بتواند در پاورقی ها آورده شود تا در چاپ های بعدی بر غنای این کتاب بیفزاید.

در آخر از همه دوستانم که به هر نحوی در این کار به من کمک کرده اند تشکر می کنم و همچنین تشکر ویژه دارم از مهندس میلاد حمیدی که در طراحی جلد و بازخوانی کتاب یاری گر من بود و نیز سرکار خانم فخرایی مدیر انتشارات آینده پژوه که با همه ­ی سختی هایی که این روزها صنعت چاپ با آن دست و پنجه نرم می کند زحمت چاپ و تکثیر این کتاب را قبول کردند.

عناوین فصول کتاب به ترتیب زیر هستند:

۱. همواره حاضر

۲. آینده کجاست؟

۳. تاریخ مختصری از آینده پژوهی

۴. اصطلاح شناسی، اصول و مفاهیم

۵. نگاه رو به جلو

۶. سناریوها

۷. نگاه به عقب

۸. نگاه به تمامی جهات

۹. آرمان شهرها

۱۰. شکل دادن به آینده جمعی

۱۱. بعد چه؟

۱۲. صد ایده

و در نهایت نقدر ریچارد اسلاتر بر کتاب

اطلاعات کلی کتاب:

عنوان: آینده: «تمام آنچه اهمیت دارد»

نویسنده: ضیاء الدین سردار

مترجم: محسن طاهری دمنه

ناشر: نشر آینده پژوه

نوبت چاپ: اول. ۱۳۹۶٫ ۱۰۰۰ جلد

قیمت: ۲۰ هزار تومان

شماره تلفن برای تهیه کتاب:

۸۸۴۶۳۷۸۷ ۰۲۱

۰۹۱۲۵۳۸۷۸۴۷

آینده پژوهی چیست و چه نیست

۹ دی ۱۳۹۵

آینده پژوهی از دو منظر با کج فهمی مواجه می شود.

اول اعتقاد کسانی که آینده پژوهی را به مثابه علم پیش بینی می انگارند و مدعی اند که در صورت استفاده صحیح و به جا از این علم، می توانیم بفهمیم که آینده چگونه خواهد بود (what THE future WILL BE)، در صورتی که واقعیت نشان می دهد که جز در امور بدیهی (مثلا اینکه فردا صبح هم خورشید طلوع خواهد کرد)، هیچ چیز دیگری را نمی توان با دقت پیش بینی کرد، مخصوصا اگر عامل انسانی به عنوان جزئی از سیستم مورد مطالعه نقشی داشته باشد.

 و دوم کسانی که نا امیدانه دست از تلاش برای فهم آینده برداشته اند. از نظر این گروه دوم، حرف هر کسی در مورد آینده همان قدر صادق و درست است که حرف کس دیگری. به عبارت دیگر هر کسی می تواند هر چیزی در مورد آینده بگوید و چون این آینده هنوز نیامده است، به اعتبار همین رخ ندادن آینده، حرف هر کسی می تواند صادق باشد و لذا بهتر است بالکل دست از سر آینده برداریم.

اما حتی با پذیرش این مسئله که آینده غیرقابل پیش بینی است، تئوری ها و روش هایی وجود دارند که آینده پژوهان آنها را خلق کرده، توسعه داده، آزموده و به کار گرفته اند و کارایی خود را نیز در فهم آینده ثابت کرده اند.

جیم دیتور (Jim Dator) سه مسئله اساسی را برای فهم آینده و به تبع آن آینده پژوهی بر می شمارد. قوانینی که با شوخ تبعی به آنها قوانین دیتور از آینده می گوید (Dater’s Laws of the Future).

آینده پژوهی چیست

جیم دیتور سخن می گوید: آینده پژوهی پیش بینی نیست.

در ادامه این قوانین را مرور می کنیم.

قانون اول: آینده را نمی توان پیش بینی کرد، زیرا آینده ای وجود ندارد.

«The future” cannot be “predicted” because “the future” does not exist”»

(در اینجا دیتور از the future استفاده کرده است که منظور آینده ای خاص و تعریف شده است).

آینده پژوهی نباید به دنبال پیش بینی یک آینده باشد. ایده اصلی مطالعات درباره آینده به بررسی تصاویر آینده بر می گردد (درباره تصاویر آینده مطالب زیادی در این این وب سایت نوشته ام). مفهومی که هم در سطح فردی و هم در سطح اجتماع موضوعیت پیدا می کند و می تواند همزمان مجموعه ای از تصاویر متضاد و متفاوت را شامل شود. این تصاویر مبنای فعالیت های کنونی ما هستند. تصاویر آینده (images of the future) در افراد و یا گروه ها اغلب ناپایدار بوده و با توجه به تغییرات زمان یا تغییر برداشت ها و نگرش ها به وقایعی که در حال رخ دادن هستند، تغییر می کنند. گروه های مختلف اغلب تصاویر بسیار متفاوت از آینده دارند. تصاویر زنان و مردان یا غربی ها و شرقی ها از آینده ممکن است متفاوت باشد.

تبصره اول: آینده (the future) نمی تواند پیش بینی (prediction) شود، اما آینده های جایگزین (alternative futures) می توانند و باید پیش بینی  (forecast) شوند. بنابراین یکی از وظایف اصلی آینده پژوهی تعریف و مشخص کردن آینده های بدیل است.

« نکته: prediction  و forecast هر دو به معنی پیش بینی در فارسی ترجمه شده اند. اما یک تفاوت ظریف بین این دو مفهوم وجود دارد که اتفاقا نباید از دید آینده پژوهان پنهان باشد.

Prediction برآورد نقطه ای از تخمین رویداد یک اتفاق خاص در آینده است. مثل وقتی که در مسابقه شرط بندی می کنیم. اما forecast مجموعه ای از آینده های ممکن است که شامل احتمالاتی از وقوع آنها است و از نظر زمانی می تواند معرف بازه ای از زمان باشد (پنج سال آینده، دهه آینده و …). یک forecast می تواند سبدی از predictions ها را در دل خود داشته باشد.»

تبصره دوم: آینده نمی تواند پیش بینی شود، اما آینده های دلخواه و مطلوب (preferred futures) می توانند و باید به تصویر کشیده شوند، خلق شوند، به کار گرفته شوند، به طور مداوم ارزیابی شوند، تجدیدنظر و اصلاح شوند و دوباره به تصور در آیند (re-envisioning).

در اینجا هدف عمده آینده پژوهی تسهیل گری در میان افراد و یا اجتماعات برای فرموله کردن، به کارگیری و دوباره سازی این آینده های دلخواه است.

تبصره سوم: آینده پژوهی برای مفید بودن، پیش شرط هایی دارد و نیز باید به سطح برنامه های استراتژیک متصل شود تا مجریان بتوانند از آن استفاده کنند. شناسایی آینده های بدیل و چشم اندازسازی آینده مطلوب و سپس هدایت این موارد به صورت برنامه های راهبردی و در نهایت تصمیمات روزمره که توسط مدیران سازمان اتخاذ می شوند، آینده پژوهی را از فضای فکری آینده پژوهان به زمین بازی راهبرد می آورد. جایی که آینده پژوهی می تواند خودش را ثابت کند.

در نهایت ذکر این نکته لازم است که فرایند پیش بینی آینده های بدیل و چشم اندازسازی آینده های مطلوب یک فرایند پیوسته و در حال تغییر است. هدف هر فعالیت آینده پژوهانه ای ساخت یک چشم انداز راهنما است و نه رسیدن به یک راه حل نهایی یا یک طرح محدود. این امر به ویژه در محیطی که همواره دستخوش تغییرات پیاپی در حوزه های فناورانه و به تبع آن اجتماعی و … است، مناسب است.

قانون دوم: هر ایده به دردبخوری در مورد آینده، باید مسخره به نظر برسد.

«Any useful idea about the futures should appear to be ridiculous»

فناوری های جدید با خود ارزش ها و رفتارهای جدیدی به همراه دارند که اعتقادات قبلی که خود محصول دوران فناوری های پیشین بودند را به چالش می کشند. این یعنی اینکه هر پدیده نوآیندی در ابتدا زشت، ناپسند، احمقانه و مضحک به نظر می رسد. سپس آرام آرام به آن عادت کرده و در نهایت عادی و روتین خواهد شد. بنابراین آنچه در نگاه عامه و یا حتی خبرگان یک حوزه محتمل ترین آینده معرفی می شود، خود روزی جزیی از آینده هایی بوده که به آن اعتنایی نمی شده است و حتی احتمالی برای وقوعشان در نظر گرفته نمی شده است.

اگر آینده پژوهان بخواهند مفید باشند باید انتظار تمسخر دیگران و رد شدن ایده های اولیه شان را داشته باشند. و نیز تصمیم گیرندگان و عامه مردم در صورتی که مایل به داشتن اطلاعات مفید در مورد آینده اند، باید انتظار شنیدن حرف های غیرمتعارف و به ظاهر مسخره را داشته باشند.

اما آینده پژوهان باید بار اضافه ای را نیز به دوش بکشند. آنها باید اول ایده های اولیه ی به ظاهر مسخره را با استفاده از شواهد مناسب به ایده هایی محتمل (plausible) و عملی تبدیل کرده و سناریوهایی برای توسعه ممکن (possible) آنها تدوین کنند.

قانون سوم: ما ابزارهایمان را شکل می دهیم و سپس آنها به ما شکل می دهند.

«We shape our tools and thereafter our tools shape us»

فهم این جمله از آینده پژوه و متخصص رسانه، مارشال مک لوهان (Marshall Mc Luhan) نقطه آغازین خوبی برای یک نظریه مفید تغییر اجتماعی است. تغییرات فناورانه، اساس تغییرات اجتماعی و محیطی هستند. اما اگر چه فناوری اساس تغییرات است و خود باعث ایجاد تغییر در ارزش ها، فرایندها، نهادها و … می شود، اما خود این مسائل نیز هر کدام در دل خود پر هستند از منشاء ها و تسهیل گرهایی برای تغییرات بعدی.

اندازه و توزیع جمعیت، تغییرات اقلیمی و زیست محیطی، نظریه های اقتصادی، ساختارهای سیاسی، اعتقادات و کردارهای برآمده از فرهنگ ها و حتی انتخاب های فردی همه نقش تعیین کننده ای بر روی خلق آینده دارند و امکانات در دسترس ما برای مواجه با این همه عامل به بهترین نحو در استعاره (موج سواری بر روی سونامی تغییر) (surfing the tsunamis of change) می آید. (سونامی تغییر استعاره ای از دوران کنونی است، دوران پر تلاطمی که ما در آن زندگی می کنیم. و موج سواری کاری است که آینده پژوهان به شما می آموزند).

به علاوه تعریف و تحلیل موج های بلند و چرخه های تغییر و دوم بررسی رفتار نسل ها در طول دوره حیاتشان (تحلیل گروه همسنان یا تحلیل نسلی) (age-cohort analysis) دو تئوری و روش دیگر در پیش بینی، چشم انداز سازی و ساخت آینده های بدیل هستند.

منابع دکتری آینده پژوهی

۱۶ آذر ۱۳۹۵

باید چندین بار با دقت به جدول نگاه می کردم تا مطمئن شوم که چه اتفاقی افتاده است. درست است آنچه جلوی چشم من است، منابع دکتری آینده پژوهی است که به عنوان یکی از سه رشته، در کنار مدیریت راهبردی و مدیریت اطلاعات که قرابت آینده پژوهی با این مورد آخر را اصلا نمی فهمم، ذیل عنوان کلی مدیریت راهبردی و آینده پژوهی قرار گرفته اند.

عجبا و وا اسفا که برای قبولی در کنکور دکتری آینده پژوهی، متقاضی باید آمار و کاربرد آن در مدیریت؟! مبانی سازمان و مدیریت؟! و اصول و مبانی مدیریت از دیدگاه اسلام؟! را در سطح کارشناسی و بازاریابی پیشرفته؟؟؟! و مدیریت استراتژیک پیشرفته؟؟! را در سطح کارشناسی ارشد بخواند.

هر چقدر با خودم کلنجار رفتم که دلیلی برای انتخاب این چینش دروس برای قبولی در بالاترین سطح تحصیلی آن هم در رشته آینده پژوهی را بفهمم، ذهن الکنم راه به جایی نبرد.

فقط آرزو کردم که داوطلبان رشته بعد از اینکه چنین درس هایی را از بر شدند و به سوالات مسخره کنکور جواب درخور دادند و بر صندلی دکتری تکیه زدند، نفس عمیقی بکشند، هر آنچه خوانده اند را در سطل زباله فراموشی بریزند و خود را آماده یادگیری مفاهیم عالی آینده پژوهی کنند.

منابع دکتری آینده پژوهی

دروس امتحانی کنکور دکتری آینده پژوهی؛ البته با تاسف بسیار

 

روش چرخ آینده در آینده پژوهی

۱۲ آذر ۱۳۹۵

مروری بر چرخ آینده به عنوان یک روش در آینده پژوهی

چرخ یا حلقۀ آینده، روشی است برای شناسایی و دسته بندی پیامدهای درجه اول، دوم و سوم روندها، رویدادها، موضوعات نوپدید و تصمیم های محتمل آینده. این روش در سال ۱۹۷۱ توسط جروم سی، گلن (Jerome C.Glenn) که آن زمان دانشجوی مدرسه عالی انتاکیه- دانشگاه انتاکیه نیوانگلند (Antioch University New England) امروز- بود، ابداع شد و از طریق کارگاه های آماده سازی برنامۀ آموزشی دورۀ آینده پژوهی در دانشکدۀ آموزش دانشگاه ماساچوست، در اوایل دهۀ ۷۰ میلادی، رواج یافت. کمی بعد مشاوران و مربیان آینده پژوهی از این روش برای جلب مشارکت شرکت کنندگان در کارگاه های مربوط به پیامدهای آینده و تصمیم گیران در فرایند تحلیل سیاست و پیش بینی استفاده کردند. این روش برای نخستین بار در بهار ۱۹۷۲ وارد کتاب ها و نشریات شد. انواع دیگر حلقۀ آینده را حلقۀ اجرا (Implementation wheel)، حلقۀ تأثیر (Impact wheel)، نگاشت ذهنی (Mind mapping) و شبکه سازی (Webbing) می نامند. آینده پژوهان این روش ها را در موقعیت های بسیاری به کار برده اند. هر چند چرخ آینده روشی ساده و تنها نیازمند یک برگ کاغذ سفید، یک خودکار و یک یا چند ذهن خلاق است، اما یکی از قدرتمندترین روش های کشف آینده به شمار می آید. هم اکنون آینده پژوهان، استادان دوره های آینده پژوهی، برنامه ریزان شرکتی و مشاوران سیاست عمومی در سراسر دنیا از حلقۀ آینده استفاده می کنند تا به شناسایی مشکلات و فرصت های بالقوه و محصولات، خدمات و بازارهای جدید کمک کنند و تاکتیک ها و راهبردهای بدیل را ارزیابی کنند.

توصیف روش

حلقۀ آینده روشی برای سازماندهی تفکر و پرسش دربارۀ آینده است – نوعی توفان فکری منظم. نام یک روند یا رویداد را وسط یک برگ کاغذ می نویسیم. سپس پره های کوچکی شبیه پره های چرخ از مرکز به سمت بیرون رسم می کنیم. تأثیرات یا پیامدهای اصلی (درجه اول) را در انتهای هر پره می نویسیم. آنگاه تأثیرات درجه دوم همۀ تأثیرات اولیه را رسم می کنیم که دومین حلقه را تشکیل می دهند. این کار تا جایی ادامه می یابد که تصویر معناداری از پیامدهای روند یا رویداد آشکار شود.

رایج ترین موارد استفاده از حلقۀ آینده عبارتند از:

– تفکر دربارۀ تمام تأثیرات ممکن روندهای جاری یا رویدادهای بالقوۀ آینده.

– سازماندهی افکار دربارۀ رویدادها یا روندهای آینده.

– خلق پیش بینی در درون سناریوهای بدیل.

– نشان دادن روابط متقابل پیچیده.

– نمایش سایر مطالعات آینده.

– ایجاد مفاهیم چندگانه از مفهوم اولیۀ روند یا رویداد.

– معرفی آینده اندیشی در بافتار گروهی.

– جلب مشارکت شرکت کنندگان در کارگاه ها برای تفکر دسته جمعی دربارۀ آینده.

– پرورش دیدگاه آینده آگاهانه.

– کمک به توفان فکری گروهی.

– کمک به پیشگیری از حیرت زدگی ناشی از شگفتی سازها.

چرخ آینده

چرخ آینده؛ یک روش برای کشف آینده

حلقۀ آینده یکی از رایج ترین روش ها در میان آینده پژوهان است، زیرا راه بسیار آسانی برای مشغول ساختن فکر مردم به آینده است. به نظر آینده پژوهان استفاده از حلقه برای فکر کردن به همۀ پیامدهای رویدادها و روندهای احتمالی آینده و سازماندهی آن ها بسیار آسان است. در ضمن، کم هزینه ترین راه است و برای استفاده در موقعیت های پیشرفته و نیز کلاس های درس مقدماتی استفاده می شود. پس از شناسایی روندها یا رویدادهای احتمالی آینده، برخی از آینده پژوهان از مشتریانشان می پرسند، «اگر این اتفاق بیفتد، بعد چه خواهد شد؟» یا «عواقب حتمی این رویداد یا روند چه هستند؟» این تأثیرات یک نوع نقشۀ ذهنی از آینده به وجود می آورند که به مثابۀ ساز و کار بازخورد برای انگیزش نواندیشی عمل می کند.

منبع: دانشنامه بزرگ آینده پژوهی، جروم سی گلن و تئودور جی.گوردون، ترجمه مرضیه کیقبادی و فرخنده ملکی فر، انتشارات تیسا، جلد دوم.

آینده پژوهی و روابط بین الملل

۱۵ مهر ۱۳۹۵

مقاله ای به قلم مرت بیلجین (Mert Bilgin) با عنوان (The state of future in international relations) در شماره ۸۲ نشریه فیوچرز (Futures) به چاپ رسیده است که در آن به بررسی جایگاه آینده پژوهی در روابط بین الملل یا اگر درست تر بخواهم بگویم به بررسی رابطه بین آینده پژوهی و روابط بین الملل پرداخته شده است.

این مقاله می کوشد به تعیین شباهت ها و تفاوت های تاریخی، مفهومی و تئوریک دو مقوله آینده پژوهی و روابط بین الملل بپردازد. همچنین جایگاه چند روش برجسته آینده پژوهی یعنی آینده نگاری، روند پژوهی، دلفی، پس نگری، تحلیل لایه ای علی و آینده های انتگرال در پاردایم های فکری مختلف راوبط بین الملل مانند رئالیسم، لیبرالیسم، ساخت گرایی، پسا ساختارگرایی، تئوری هنجاری و تئوری انتقادی، به بحث گذارده شده است.

آینده پژوهی در روابط بین الملل

جایگاه آینده پژوهی در روابط بین الملل

نویسنده مقاله معتقد است که آینده پژوهی کاربرد نظریه های روابط بین الملل در عرصه عمل و مخصوصا آنگاه که صحبت از آینده به میان می آید را موجب شده و باعث همگرایی تئوری های مختلف روابط بین الملل می شود.

خواندن این مقاله مقدمه خوبی برای پژوهشگران حوزه روابط بین الملل است که می خواهند از روش های آینده پژوهی استفاده کنند. هر چند در مقاله نیز تصریح شده است که به تمامی روش های آینده پژوهی و جایگاه آنها در روابط بین الملل ورود نشده، اما در مورد روش های بحث شده، به خوبی جایگاه این روش ها در تئوری های مختلف روابط بین المللل نشان داده شده است.

می توانید از لینک زیر مقاله را دانلود کنید:

جایگاه آینده پژوهی در روابط بین الملل

مرجع روش شناسی آینده پژوهی

۱۴ تیر ۱۳۹۵

هنگامی که به آرامی در حال رانندگی هستید، دیگر نیازی نیست تا نور چراغ خودروی شما تا فاصله های دورتری را روشن کند (در صورت بروز هرگونه رخداد غیرمنتظره، با توجه به سرعت پایین، امکان عکس العمل سریع و مناسب را دارید). وقتی که با سرعت بیشتر رانندگی می کنید، در این صورت چراغ خودرو باید فاصله های دورتری را جهت تامین سلامت در حین رانندگی، روشن کند. به طریق مشابه، ما نیاز داریم تا به رخدادهای ممکن الوقوع آینده بنگریم، چرا که تغییرات پر سرعت تر و پرسرعت تر می شوند.
زمانی که کشتی های دریانوردی دل به آب های آزاد و ناشناخته می زدند، ناخدا فردی را به بالای دکل کشتی می فرستاد تا صخره ها و نواحی بی خطر را پیش از رسیدن کشتی به این نقاط، رصد کند. این روش، یک روشی قدیمی برای بررسی مسیرهای آتی ممکن برای کشتی بوده است. امروزه به علت برهم بستگی و سرعت تغییرات، ما نیازمند روش های جدیدی هستیم تا در امر بررسی مسیرهای ممکن آینده برای دنیا، ما را یاری کنند.
چگونه ممکن است شکل های آینده ی هوش مصنوعی، منجر به بروز پدیده ی بیکاری فراگیر و آشوب و تلاطم های اجتماعی گردد و چگونه این وضعیت قابل اجتناب و پیشگیری است؟ این سوال، سوالی پیچیده و در عین حال مهم برای ملاحظه است. بدون روش های تحقیق در حوزه ی آینده پژوهی، طرح جدی چنین سوالاتی غیر ممکن است.
این سوالات چه هستند و چه روش هایی باید جهت توجه به آن ها مورد استفاده قرار گیرد؟ جهان در یک رقابت دوسویه است، رقابتی بین پیاده سازی روش هایی که بطور مداوم در حال افزایش اند و هدف شان بهبود شرایط انسان است و به طور مشابه با پیچیدگی و مسائلی با ابعاد جهانی سر و کار دارند. روش شناسی تحقیق در حوزه ی آینده پژوهی، شامل مجموعه روش هایی است که ما را با بهبود و ارتقاء سطح آینده نگری مان برای پیروزی در این مسابقه یاری می کند.
ما نمی توانیم آینده را بشناسیم، اما می توانیم انبوهی از شرایط بالقوه ی آینده، چگونگی وقوع و راه بردهای مواجهه با آن ها را بشناسیم. این روش ها به ما کمک می کنند تا اندیشیدن به آینده و نیز حجم وسیعی از داده ها و اطلاعات مرتبط را برای شکل دادن به آینده، سازمان دهی کنیم. انتقال گسترده از معیشت محصور شده ی کشاورزی و اقتصاد صنعتی به تمدن های نوظهور جهانی هم بسته ی اینترنتی، مبتنی بر عدم قطعیت ها و با سرعتی بی سابقه در حال وقوع است.
این مجموعه کمک خواهد کرد تا این عدم قطعیت ها و به همین ترتیب راه بردها نیز شفاف و شناسایی شوند. برای نمونه، جهان به طور گسترده و با سرعتی بیش از عصر انقلاب صنعتی و دوره های آغازین عصر اطلاعات، در حال تبدیل کردن مشاغل به حالت خودکار است. چه تعداد از رانندگان تاکسی، رانندگان کامیون و غیره در معرض جایگزینی با خودروهای بدون راننده خواهند بود؟ چه تعداد شغل شان را بخاطر روش های تولیدی روبوتیک از دست خواهند داد؟ یا چه تعداد از افرادی که اپراتور تلفن شرکت ها هستند، بخاطر سیستم های هوشمند تلفنی در معرض این رخداد هستند؟ به علت رشد اقتصادی بدون وابستگی به استخدام، نسبت شمار شاغلین به درآمد کسب و کارها در حال سقوط است. رویدادهای ممکن الوقوع جدید نیز باید فراخوانده شوند. ساختار سناریو گونه ی روش شناسی تحقیق در حوزه ی آینده پژوهی ( (Futures Research Methodology 3.0 (FRM) می تواند از طریق کاوش در آینده های بدیل با هدف برنامه ریزی آینده ی پیش رو، ما را یاری کند.

جناب آقای ابوذر سیفی کلستان، با ترجمه ی بزرگترین مجموعه ی داوری شده ی بین المللی از روش های بررسی آینده های ممکن الوقوع که در یک جا گردآوری شده است، خدمت بزرگی به ایران کرده اند.
با آرزوی بهترین ها
جروم. سی. گلن
مدیر پروژه ی هزاره، واشنگتن دی. سی. ، ایالات متّحده ی آمریکا

مرجع روش شناسی آینده پژوهی

نوشتاری که در بالا از نظر شما گذشت، پیشگفتار نویسنده کتاب (Futures Research Methodology 3.0) نوشته ی (Jerome C. Glenn and Theodore J. Gordon) است که در سال ۲۰۰۹ و در موسسه پروژه هزاره (The Millennium Project) منتشر و توسط دوست خوبم آقای ابوذر سیفی بر فارسی برگردانده شده است. کتاب مشتمل بر ۳۹ فصل است و همانطور که در عنوان کتاب آمده، مرجع روش شناسی آینده پژوهی است.

خواندن کتاب مرجع روش شناسی آینده پژوهی به دانش پژوهان و علاقه مندان حوزه ی مطالعات آینده پیشنهاد می شود. برای تهیه کتاب به صورت مستقیم می توانید با شماره  (۰۹۱۹۹۵۲۴۴۱۵) تماس بگیرید.

کتاب تصاویر آینده اثر فرد ال پولاک

۱۳ تیر ۱۳۹۵

اولین مطالعه فلسفی نظامندِ مرتبط با نقش «تصاویر آینده» در فرهنگ‌های گوناگون و در طول تاریخ را می‌توان در کتاب تصور آینده اثر فرد پولاک (Frederik Lodewijk Polak) یافت. پولاک در این کتاب که در دهه ۱۹۵۰ نوشته شده است، تصورات آرمانی و معادی از آینده و رابطه آن‌ها با فرهنگ و افت‌ و‌ خیز  تمدن ها را بررسی کرد. پولاک به عنوان یک ایده‌آل گرای تاریخی مدعی است که «ایده یا ‌اندیشه»، مخصوصاً‌ اندیشه‌های معطوف به آینده، محرک‌های اصلی تاریخ هستند که نوع بشر را به قلمرویی «دیگر» هدایت می‌کنند. پولاک در پاسخ به نظریه‌ی تغییر تاریخی و فرهنگی «چالش‌ها و پاسخ‌های» آرنولد توینبی (Arnold Toynbee) نوشت:

تا زمانی که تصویر جامعه از آینده مثبت و رو‌ به‌ رشد است، فرهنگ جامعه رو به رشد و شکوفایی است و وقتی این تصویر رو به زوال بگذارد و سر زندگی‌اش را از دست بدهد، فرهنگ بقا پیدا نمی کند و از دست می‌رود….

فریدریک پولاک

پس سوال نخست شرح چگونگی افت و خیز فرهنگ‌ها نیست، بلکه شرح ایجاد تغییرات موفقیت آمیز در تصاویر آینده است. وقتی پولاک بر مبنای فلسفه‌ی تاریخی‌اش به مطالعه دوران مدرن پرداخت، به نتیجه‌ی تکان دهنده‌ای رسید: به دلیل «مرگ آرام» تمام تصاویر معادی و آرمانی از آینده، تصاویر آینده در دنیای مدرن دچار «جابجایی شدید» شده‌اند. پولاک بر این باور بود که این گذر از دوران مدرن به دوران پسامدرن که شاید بتوان به بهترین وجه آن را زمان آخر یا مرحله آخر نامید، به دلیل تغییر در معنویات است که این خود ناشی از تخریب کل تصاویر آینده است. به علاوه، برای اولین بار در تاریخ تمدن غرب هیچ شوقی برای درک تصویرهای نو از آینده وجود ندارد. در واقع، بر خلاف تمام اعصار قبل، این دوره حمله‌ی پرخاشگرانه‌ای علیه تصاویر آینده انجام داده است. انسان قرن بیستمی ‌به صورت فعال، جامعه و تمدن «بدون آینده‌ای» را دنبال می‌کند.

آینده پژوهی

در این اثر گرانبها صرف نظر از ادعاهای تحقق نایافته در مورد زوال غرب که حداقل هنوز نشانه های جدی از آن نمی بینیم، نویسنده به درستی بر نقش تصاویر آینده در ساخت و پیشرفت تمدن ها و فرهنگ ها اشاره کرده است. آخر آنکه هر چند این کتاب حدود ۶۰ سال پیش نگارش یافته است اما هنوز خواندن آن برای پژوهشگران حوزه آینده نگاری اجتماعی، تغییرات اجتماعی و توسعه می تواند بسیار آموزنده باشد.

آینده پژوهی از گذشته تا اکنون

۱۰ تیر ۱۳۹۵

علم، هنر یا تلفیق این دو، آینده پژوهی را هر چه در نظر آوریم، تلاشی است در جهت ترسیم خط سیر زمان فراتر از زمان حال. از خطوط به جای مانده بر دیوار غارها که  نشان می دهد چگونه نیاکان بشر بر گذر زمان وقوف داشته و فصل شکار را تعیین می کردند تا جمهوریت افلاطون که آرمان شهر را به تصویر می کشد، تا به امروز که تفکر معطوف به آینده تلاش می کند در قامت رشته علمی آینده پژوهی جایی برای خود در میان علوم آکادمیک بیابد، همه و همه اینها نشان از علاقه سیری ناپذیر انسان در احاطه بر آینده دارند. اگر بخواهیم به صورت خلاصه مطالعه ای داشته باشیم بر تلاش های آینده پژوهانه از ابتدا تا کنون، می توانیم یک کار خلاصه از خانم اندرسون را مورد امعان نظر قرار دهیم.

جانا اندرسون

خانم  جانا اندرسون (Janna Anderson) از دانشگاه الون (Elon University) تاریخچه ای را تهیه کرده اند که به طور خلاصه از گذشته تا به امروز تلاش های آینده پژوهان را به ما نشان می دهد. نام بسیاری از بزرگان این رشته در کنار نام موسسات، نشریات و حتی احزاب سیاسی به همراه معرفی مختصری از آثار آنها در این تاریخچه به چشم می خورد. برای مطالعه این تاریخچه فایل پیوست را دانلود نمایید.

Futures-Studies-Timeline Iranian-Futurist

 پی نوشت: زمانی که قصد منتشر کردن این گزارش ۱۴ صفحه ای را داشتم از نویسنده آن یعنی خانم جانا اندرسون اجازه گرفتم. جوابی که ایشان درست یک دقیقه بعد در پاسخ به ایمیل بنده دادند، برایم جالب و آموزنده بود و بد ندیدم آن را منتشر کنم. متن پیام ایشان عینا در زیر آمده است:

We need to educate as many people as possible as deeply as possible in futures thinking in order to help bring about the best future possible. I am honored that you have found the “Futures Studies Timeline” to be useful and I wish to share it with as many people as possible. As long as you credit the timeline to me you have my encouragement to post it and share it in all forms.

ما به آموزش آینده پژوهی در هر سطحی و در هر گستره ای نیازمندیم تا به مردم در گزینش بهترین آینده های ممکن پیش رویشان کمک کنیم.

پرسش از آینده

۵ تیر ۱۳۹۵

پرسش از آینده (Questioning the Future) یا به عبارت دقیق تر (Questioning the Future: Methods and Tools for Organizational and Societal Transformation) نام کتابی است از سهیل عنایت الله که در دانشگاه تام کانگ تایوان و در سال ۲۰۰۷ به چاپ رسیده است.

این کتاب در مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی و توسط آقای مسعود منزوی ترجمه شده است. ۱.مفهوم سازی آینده پژوهی، ۲. به کارگیری آینده پژوهی و ۳. پیوست ها که خود حاوی نکات خواندنی است، سه فصل این کتاب را تشکیل می دهند.

هر چند نباید تمام نوشته های این کتاب را وحی منزل پنداشت و کمی و فقط کمی هم ترجمه کتاب ناروا است، اما خواندن این کتاب برای ورود به بحث های آینده پژوهی ضروری است.

تاملی در مفهوم تصاویر آینده به مثابه ساخت هویت اجتماعی

۳۰ آذر ۱۳۹۴

خوشحالم که یکی از مقالات مستخرج از رساله ی دکتری ام در نشریه ای وزین و معتبر به چاپ رسید. اقبال به رشته آینده پژوهی در کشور ما رو به فزونی است. اقبالی که گاه مورد نقد دلسوزان و گاه مورد حسد، حسدورزان قرار می گیرد. در هر حال آینده پژوهان کشور واقف به لزوم انتشار آثار خود هستند تا علاوه بر گسترش تفکر معطوف به آینده، نوشته ها و آثار خود را در معرض نقد سازنده قرار دهند.

در ادامه چکیده مقاله آمده است:

چکیده

این نوشتار، بر اساس تفسیری نظرورزانه مترصد پاسخ به این سوال است که آیا تصاویر آینده می توانند هویت ساز باشند؟ به لحاظ استعاری، جان مایه ی کلام، اشاره به مقصد مشترک مسافران یک وسیله ی نقلیه، به جای تاکید بر همسانی مسافران آن است، جامعه ای که بسان یک کشتی در مسیری قرار دارد و هویتش را نه از یکسانی قومیت، نژاد، زبان، مشترکات فرهنگی و تاریخی مسافرانش، بلکه از مقصد مشترک آنها می گیرد. همچنین بحث خواهد شد که این خوانش جدید از هویت که آن را هویت مقصد نام نهاده ایم، در روزگار کنونی که تغییر، شاخصه ی ثابت آن است و دگرگونی های نسلی، نو به نو بر جامعه تحمیل می شوند، چه به لحاظ سازش با اقلیم جوامعِ در حال گذار، مانند جامعه ی ایرانی و چه به لحاظ مشارکت دادن جوانان در ساخت آن، از قابلیت انسجام بخشی و هویت آفرینی بالایی برخوردار است.

متن مقاله را می توانید از لینک زیر دانلود نمایید.

«تاملی در مفهوم تصاویر آینده به مثابه ساخت هویت اجتماعی»

logo-samandehi تایید