+

نقد اسلاتر بر کتاب «آینده: تمام آنچه اهمیت دارد»

۱۳ آبان ۱۳۹۳

آینده پژوهی

ریچارد اسلاتر کتاب “ آینده: تمام آنچه اهمیت دارد“، نوشته ضیاءالدین سردار را که در سری تمام آنچه اهمیت دارد توسط انتشارات هادِر اند استاتن در لندن، سال ۲۰۱۳، در ۱۵۸ صفحه منتشر شد، نقد می کند. این کتاب می تواند به عنوان مقدمه ای جامع و آگاهی بخش بر آینده پژوهی با رویکردی جستجوگرانه (استفساری) به حساب آید، اما پیام های آن در مورد کیفیات رهایی بخش یک چنین استفساری و اهمیت حفاظت از نسل های آینده در برابر پیامدهای اقدامات امروز، عمیق تر هستند. این کتاب سزاوار آن است که به طور گسترده ای خوانده شود، چرا که جهت گیری موجزی نسبت به مسائل و مطالب آینده پژوهی ارائه می کند.

آینده پژوهی در تجسد نوین خود، برای حداقل نیم قرن حول صورت های مختلف، تکامل یافته است. این پدیده طی این زمان گسترش پیدا کرد و به موجودیتی متمایز، جهان گستر و پیچیده تبدیل گشت که به سختی می توان آن را برای تازه واردان و دیگر علاقه مندان توصیف و تشریح نمود. با این حال، با وجود نیاز آشکار و تلاش های گوناگون، ثابت شده بود که جای یک مقدمه ی واقعا رضایت بخش و به لحاظ فرهنگی آگاهی بخش، هنوز خالی است. من حدود ده سال پیش مکالمه ای با سردار در مورد همکاری برای نوشتن یک کتاب مقدماتی داشتم. اما آن زمان ناشران علاقه ای به این موضوع نداشتند. بنابراین اولین سخنی که می توانم در مورد این کتاب کوچکِ و مفید بگویم، این است که خوشحالم که سرانجام یک ناشر، واقعا به اهمیت موضوع پی برد. دوم آنکه، در حالیکه ممکن نیست هیچ دو نفری به شیوه ای یکسان با چنین کتابی مواجه شوند، شک دارم که شخص بهتری می توانست آن را بر عهده گیرد. به عنوان ویراستار سابق فیوچرز، و نویسنده و پژوهشگری توانمند در چندین رشته، افراد معدودی در دیگر مکان ها می توانند برای ارائه این مقدمه خواندنی که در حال حاضر در اختیار داریم، شایسته تر باشند.

کتاب حاضر با یک پرسش دقیق و ظریف آغاز می شود و با همان خاتمه می یابد: فردا چه خواهید کرد؟ این پرسش به طرزی استوار «آینده» را درست همان جایی قرار می دهد که به آن تعلق دارد، یعنی در ساختار و بافتار زندگی روزمره. سردار به سرعت تمایل متعارف برای داشتن این فرض را که «آینده از خود مراقبت خواهد کرد»، رد نمود. مسلما آینده از خود مراقبت نخواهد کرد. شما ناگزیر هستید در مورد مسائل آشنا و روزمره از قبیل خانواده، مدارس، اموال، مشاغل، سرمایه گذاری ها، بازنشستگی ها و مانند آن عمیقا تفکر نمایید. پس، این روش بسیار خوبی برای شروع است. به علاوه، او اشاره می کند که هر کسی در آینده سرمایه ای دارد، به ویژه اینک در جهانی که توسط نیروهای قدرتمندِ تغییر احاطه شده است. من به این نکته در ادامه باز خواهم گشت.

سردار این دیدگاه را اتخاذ نمود که آینده پژوهی حالتی از تحقیق است- و نه فی نفسه یک رشته علمی- که همانند موضوع آن، اعتراضات و مذاکرات پیرامون ایده های آینده را بر می گزیند. هدف اساسی آن «باز نگاه داشتن آینده به روی تمام گزینه های بدیل و حصول اطمینان از این امر است که ایده ها در مورد آینده صرفا به گام هایی به سوی اشکال جدیدی از ظلم و ستم مبدل نشوند». این ادراک که آینده پژوهی می تواند به شدت رهایی بخش باشد، به کلی حفظ شده است، همان طور که در مورد اهمیت ارزش نهادن به تنوع و سنت ها چنین است. او به طور خلاصه نشان می دهد که چگونه دیدگاه های فرهنگی نسبت به زمان، پیامدهایی دارد و خواننده را از طریق چهارگانه ی آشنای آینده های ممکن، محتمل، پذیرفتنی و دلخواه همراهی می کند. پاسخ او به مسئله ی چگونگی تطبیق دادن تعداد کثیری از آینده های میان مدتِ پیشنهاد شده، پاسخی جامع و شفاف است که پیامدهای آن برای نسل آینده را در نظر می گیرد.

همان طور که نویسنده تاریخ مختصری از آینده پژوهی، اصطلاحات، اصول، مفاهیم و روش ها را مرور می نماید، ظرافتی رشک برانگیز و در این متن، لازم در مواجهه با موضوع به چشم می خورد. فصل کوتاهی به سناریوها،به عنوان گسترده ترین و مشهورترین روش آینده پژوهی، اختصاص یافته است. آرمان شهر و ویران شهر به عنوان بخشی از این تاریخ و بر حسب کاربردهای معاصر آن ها مطرح شده اند. پس از آن، بخشی وجود دارد که به طرز رندانه ای «نگاه به تمام جهات» نامیده شده است، جاییکه او مروری مناسب از دو دورنمای غالب یعنی همان آینده اندیشی یکپارچه و تجزیه و تحلیل لایه ای علی (CLA)‌ را ارائه می کند. پس از چندین سال کار با سردار، تقریبا می دانم که موضع او در این قضایا کجاست و تحت تاثیر بی طرفی و خویشتنداری او قرار گرفتم.  سپس به منظور نشان دادن اینکه چگونه آینده پژوهی به مردم و اجتماعات مربوط است، بخش یکی مانده به آخر به آینده های گروهی رسیدگی می کند. مسائل عدم اقتدار در برابر مشارکت، به طور خلاصه مطرح شده است.

بخش کوتاه پایانی به نام «بعد چه؟» تاریخ پیشگویی های شکست خورده را به منظور یادآوری این نکته که «آینده کمتر عرصه پیشگویی و بیشتر عرصه تغییر و اقدام است» تکرار می کند. این بخش منابع متنوعی را به منظور بحث در این مورد پیش می کشد که تفکر کوتاه مدت و اولویت های نهادهای اصلی غربی در حال حاضر به طرز گسترده ای در حال فعالیت علیه منافع مشترک در آینده های قابل زیستن و صلح آمیز هستند. قسمت های هایلایت با حروف برجسته، یک نقد مختصر اما قوی از این موضوع است که چگونه علاقه جاری در حوزه کسب و کار به موضوع رشد، مشتری گرایی و ارزش سهامداران، ناپایدار و حتی گمراه کننده به نظر می رسد. در اینجا تعجب می کنم که چرا نویسنده تصمیم گرفته از دیگران نقل قول نماید، اما از ابراز هرگونه اظهار نظر واقعی از طرف خود، خودداری کرده است. او یک نکته معتبر اما کلی تر را مطرح کرد که «تفکر آینده پژوهانه هنگامی معنادار می شود که خطرات بالقوه ای را که می توانند به آینده نزدیک شوند یا آن را استعمار کنند، شناسایی و نقد نماید، و بکوشد معنای زمان حال را دریابد.» چه کسی می تواند با آن مخالف باشد؟ یا مجددا، با این دیدگاه نویسنده در مورد «دغدغه مهم» آینده پژوهی که به عنوان این نیاز توصیف شده است که «آینده را واقعی تر، در دسترس تر و بی واسطه تر بسازیم و از این رو زمان حال را عرصه ای قرار دهیم که اقدام برای انتقال به دهه های آینده در آن صورت پذیرد.» بنابراین، چرا آنچه را که من «اضطرار جهانی» و دیگران «مگابحران» می نامند، کنار نگذاریم؟

پیش تر ذکر کردم که هیچ دو نویسنده ای ممکن نیست به کاری از این نوع با شیوه ای دقیقا یکسان برخورد کنند. با توجه به شناختی که از سبک شجاعانه و معمولا صریح سردار داشتم، تعجب کردم از اینکه او دو تهدید بزرگ برای نوع بشر را به طور صریح و مستقیم نام نبرد، یعنی همان تغییرات اقلیمی/گرم شدن خارج از کنترل کره زمین و دورنمای رو به رشد آینده های «انفجار جمعیت و نابودی منابع»، و فرصت «ساختن آینده واقعی تر» را از دست داد. به طور قطع، هر دوی این ها پشتیبانی قوی برای این منطق که پیشتر مطرح شد، فراهم می کنند. بدان معنا که، این ها دلایلی نه تنها برای جدی تر گرفتن آینده پژوهی، بلکه همچنین برای پشتیبانی از ظهور  آن به عنوان یک دغدغه اصلی هستند.

اگر چه این درست است که در مجموع بسیاری از افراد گزارشات آینده های مثبت را ترجیح می دهند، این واقعیت که ما نمی توانیم به سادگی بدون شناسایی و رسیدگی به این مسائل کنترل ناپذیر به هیچ یک از آن ها دست یابیم، به قوت خود باقی می ماند. آن ها به طور مستدل در قلب اقدامات آینده پژوهانه قرار گرفته اند، بدون در نظر گرفتن اینکه چگونه درون فرهنگ ها یا سنت های مختلف مفهوم سازی شده اند. برخورد فرهنگ ها با چرخه های ژئوفیزیکی، یک واقعیت اجتناب ناپذیر در زمان ماست. از این منظر، ضروریست در مورد احتمال فزاینده سناریوهای ویران شهر در آینده نزدیک، شفاف باشیم. چرا که این سناریوهای ویران شهری به اشتباه به طرز گسترده ای به عنوان پیشگویی های قدری (جبری) تیره و تاری توصیف شده اند، که باید به بهترین نحو از آنها اجتناب شود. اما، توجهی ناکافی به این واقعیتِ بسیار امید بخش معطوف شده است که تصاویر چالش برانگیزِ آینده های بدبینانه می توانند به فراخواندن نیروهای انسانی و اجتماعی که برای ابطال آن آینده های بدبینانه مورد نیاز است، کمک کنند. به نظرم، نقل قول از دیگران در مورد چنین مسائلی و آشکارا صریح نبودن در مورد آن ها، کاری را که در غیر این صورت می توانست بخش تاثیر گذار کار باشد، تضعیف کرده است. نکته آخر اینکه بشریت به طور موثق در حال از دست دادن زمان برای مواجهه با دامی جهانی است، دامی که حاصل بی بصیرتی و توسعه طلبی آنهاست. بنابراین از دیدگاه من، یک یا دو پاراگراف کوتاه و دقیق در مورد «مسیرهای انفجار جمعیت و نابودی منابع»، می توانست سطح این نتیجه گیری را به طرز سودمندانه مثبتی بالا برد و بدین وسیله تاثیر کلی آن را افزایش دهد.

بخش پایانی منابع که از روی سلیقه «۱۰۰ ایده» نام گرفته، منبعی ارزشمند، گسترده و به طرز سخاوتمندانه ای متمایل به توسعه است که امیدوارم افراد بسیاری از آن بهره ببرند. اما یک نکته در مورد آیتم ۳۶ یعنی «موسسه آینده نگاری استرالیایی» وجود دارد که اگر ویرایش دومی بر این کتاب نوشته شود، امیدوارم این تصور که آن «بستر پیشرفت آینده پژوهی در دهه ۹۰ بوده» اصلاح شود چرا که در واقع آموزش در نیمه سال ۲۰۰۰ آغاز شد. روی هم رفته، به هر حال، همان طور که در ابتدا ذکر کردم، شک دارم که شخص دیگری، در هر جایی، می توانست کار بهتری از نوشتن این مقدمه که برای مدت های طولانی مورد انتظار بوده، انجام داده باشد. این کتاب به عنوان یک مقدمه ی عالی در زمینه آینده پژوهی استحقاق آن را دارد که توسط هر کسی که به آینده این حوزه و جهان اهمیت می دهد، بسیار خوانده، توزیع و ترویج شود.

خبر خوب اینکه این کتاب را ترجمه کرده و در حال حاضر بر روی ویرایش نهایی آن کار می کنم. امیدوارم به زودی با یک ناشر خوب آن را به دست علاقه مندان برسانم.

دیدگاه‌تان را ارسال کنید ...


logo-samandehi تایید