+

سهم وندل بل در مبانی معرفتی آینده پژوهی

۱ آبان ۱۳۹۳

وندل بل را بی گمان باید یکی از ارکان آینده پژوهی دانست. در نگاه اول، کارِ بل اشتغالی ذهنی به اهمیت تصاویر آینده در درک تغییر اجتماعی را نشان می دهد و بر نقش علوم اجتماعی و آینده شناسی در فرآیند تغییر اجتماعی تاکید می کند. اما سهم بل فراتر از این ­هاست. بخش مهمی از تلاش وی به نظریه دانش برای طرح گزاره ­های صادق در مورد آینده اختصاص داده شده است. بل به عنوان یک آینده پژوه نسل اول، نگران بود که بسیاری از فلسفه ­های مد روز و دکترین های مربوط به آنها می توانستند ایده رشته قابل دوام آینده پژوهی را از بین ببرند. همان طور که «تصویر آینده» تلاشی برای مقابله با محدودیت های فکری اثبات گرایی در مورد آینده شناسی (futurology) است، پذیرش «رئالیسم انتقادی» وی، حرکتی است برای مقابله با حرکت به همان اندازه سوال برانگیز به سوی آنچه او «پوچ گرایی (nihilism) و نسبیت گراییِ (relativism) پسا اثبات گرایی پسا نوگرا (postmodernist post-positivism) می نامید» است. بنابراین در می یابیم که کار بل هم از لحاظ نظری و هم از لحاظ فیلسوفانه تلاشی است برای حفظ تعادل میان طرفین و نیز می کوشد بنیان های هنوز در حال تغییر آینده پژوهی را تثبیت نماید. بنابراین تلاش وی نه تنها سرمشقی برای منازعه فکری نسل اول محققان آینده پژوهی است، بلکه همچنین به بحث های جاری در مورد این رشته و آتیه ­ی آن مربوط می شود. به این ترتیب کار وی سزاوار یک بررسی دقیق است.

 آینده پژوهی

نظریه ­ی اجتماعی و تصویر آینده

 در هسته نظریه اجتماعی بل مفهومی است که در آن ایده ­ها به طور گسترده به عنوان خوشه ­های مفاهیم تعریف شده­ اند، تصاویر (images) و ارزش ها (Values) هر دو بلوک های سازنده هستی شناختی و نیز کلیدهای معرفت شناختی نظم اجتماعی هستند. لذا، این استنباط مهم منتج می شود که باورها و ارزش ­های بازیگران اجتماعی باید در ردیف اول تحقیقات علوم اجتماعی قرار گیرند. اما، مهم تر آن است که این مفهومِ هسته ای بخشی از یک دیدگاه بزرگتر نسبت به جامعه، به عنوان یک فرآیند و بخشی از یک چشم انداز تغییر اجتماعی است که در آن نظام باورها و ارزش ­ها پیش برنده ­های اصلی هستند. نتیجه نظریه اجتماعی ‌است شبیه به جامعه شناسی دیالکتیکی با تاکید بر «موازنه های پر مخاطره، همواره در حال تغییر، سیال و خودانگیخته» و « فرآیندهای پی در پیِ ساختاردهی، ساختار شکنی و ساختاردهی مجدد». بل می نویسد، واقعیت اجتماعی «همواره در حال حرکت، لبریز از تنش، در حال نوسان و تجدید است» .

مهم است که این مفهوم دو وجهی را در ذهن داشته باشیم. در یک سو، دیدگاهی نسبت به جامعه به عنوان فرآیندی که بر «ابتکار عمل، تازگی، خودانگیختگی، خودبهسازی، خلاقیت، هدف جویی و خودمختاری» تاکید می کند، در سوی دیگر، یک دیدگاه تغییر اجتماعی که در آن ایده ها و باورها «صورت بندی هایی از آنچه ما درباره جهان می اندیشیم، اشیاء آن و روابط آنها، نوعی نقشه شناختی از موقعیت» پیش برنده اصلی هستند. نه تنها تمامیِ نظریه اجتماعی وی در اطراف این دو جنبه بنا می شود، بلکه بررسی های هنجاری (normative) و معرفت شناختی او نیز در آن ریشه کرده اند. ایده ها و باورها، صرف نظر از ماهیت یا اعتبار معرفتی خود، مهم هستند. تغییر اجتماعی، یعنی آینده، بواسطه آنها شکل گرفته است. در واقع تاکید بیش از حد بر اینکه تا چه اندازه در عنصر متمایز تفکر بل، اصرار او بر نقش ایده ها در تغییر و نظم اجتماعی است، باز هم ناکافی است.

این تصور از نظم اجتماعی، پیامدهای مهمی در بردارد. در پرتو آن مشاهده شده است که بُعد آینده شناسی کار بل فورا آشکار می گردد. آینده شناسی درباره تغییر اجتماعی است و تغییر اجتماعی درباره ایده هاست و با صراحت بیشتر، درباره «تصاویر آینده» است. این پیوند روشن و واضح است. دوم، اگر باورها یا تصاویر آینده تا این اندازه مهم هستند، پس پرسش این است که ما چگونه محتوای معرفتی این باورها را ارزیابی می کنیم. از این رو، کار بل در مورد معرفت شناسی است. سوم، اگر ارزش ها، انتخاب ها و کنش های ما را نسبت به آینده تعریف می کنند، چگونه تصمیم می گیریم که چه آینده ­ای ارجح است؟ از این جهت، کار بل در مورد ارزش هاست. به علاوه، این تلاش ­های فکری، عناصر آنچه را او «بنیان آینده پژوهی » می نامد، تشکیل داده اند، یکی از نظام ­مندترین تلاش ­ها برای اینکه یک نظریه اجتماعی و چارچوب فلسفی را برای این رشته بهم پیوند دهد. پیش از شرح دقیق برخی از جزئیات رویکرد وی، باید به پاره ای از پارامترهای  اساسی برخی از رویکردهای دیگر به مسئله ایده ­ها، باورها و ارزش­ ها نگاهی اجمالی داشت. همانطور که مشاهده کرده ­ایم، مدخل و کلید کار بل، مسئله نقش ایده ­ها در نظم و تغییر اجتماعی است. اما این موضوع، فی نفسه او را از بسیاری از نظریه پردازان اجتماعی دیگر که این رویکرد کلی را به اشتراک می گذارند، جدا نمی سازد. برای درک این تفاوت خاص، لازم است نگاهی دقیق­تر به رویکردهای جایگزین داشته باشیم. تنها پس از آن می توان سهم او را از منظر فکری درستی مشاهده کرد. برای مطالعه بیشتر در این خصوص می توانید مقاله زیر را دانلود نمایید.

A critical realist image of the future Wendell Bell’s contribution to the foundations of futures studies

دیدگاه‌تان را ارسال کنید ...


logo-samandehi تایید