+

تجزیه و تحلیل لایه ای علّی (CLA)

۹ مهر ۱۳۹۳

تحلیل لایه ای علّی (Causal Layered Analysis)، و یا به طور خلاصه CLA، خود را درگیر آشکار ساختن مفروضات ضمنی تفکر آینده پژوهی می سازد. برخلاف تجزیه و تحلیل روندها، پویش افق ها، سناریوها و پس نگری که بر جنبه های افقی و فضایی تمرکز داشتند، تحلیل لایه ای علی (که در ایران با عنوان تحلیل لایه لایه ای علت ها بیشتر شناخته شده است، یک ترجمه ی غلط البته از نظر بنده)، ابعاد عمومی را که به عنوان «لایه ها» تلقی می شوند، در نظر می گیرد. تحلیل لایه ای علی، به دنبال «تعریف زدایی» از آینده است، در تلاشی برای حصول اطمینان از اینکه یک حقیقت، مسلم در نظر گرفته نشده و روندها و طرح ریزی ها بدیهی انگاشته نشده اند، فرهنگ های غیر غربی، روش شناسی ها و حالات بودن را به طرز مناسبی ارائه می دهد، و دامنه وسیعی از استعارات و تصاویر به منظور تفکر خلاقانه در مورد گزینه های بدیل بالقوه در آن، مورد استفاده قرار می گیرند.

تحلیل لایه ای علت ها

تحلیل لایه ای علی، که توسط سهیل عنایت اله ایجاد شده، چهار لایه از تحلیل را در بر می گیرد، از جمله: لیتانی (Litany)، علل اجتماعی، گفتمان/جهان بینی و استعاره/اسطوره. به سادگی می توان گفت لیتانی، مشکل، اتفاق، روند یا هر آنچه موضوع تحقیق در آینده پژوهی است، می باشد. برای مثال لیتانی می تواند بیکاری در جامعه، مشکلات بوم شناختی سیاره زمین یا فزونی ترافیک در شهر باشد. راه حل های استاندارد برای این مشکلات با مفروضات اساسی مشخصی همراه هستند. برای مثال برای کاهش ترافیک، خیابان های بیشتری اضافه می کنیم یا جاده های بیشتری می سازیم. اما رویکرد مرسوم به جای حل مشکلات در حقیقت آن ها را بدتر می کنند. تحلیل لایه ای علی، توجه ما را معطوف به راه حل های پیشنهادی می سازد تا آن ها را بررسی کنیم، آیین نامه ای را که راه حل ها بر اساس آن مطرح می شوند، زیر سوال بریم و از پارادایم یا ساختار دانش استانداردی که درون آن مشکلات قاب بندی، و راه حل ها پیشنهاد شده اند، دور شویم.

لایه دوم یعنی همان علل اجتماعی، تجزیه و تحلیل را گسترش می دهد و زمینه را وارد بازی می کند. مشکلات و راه حل ها هر دو درون زمینه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی یا سیاسی درک شده اند. بنابراین، بیکاری در یک جامعه ممکن است به عنوان یک معضل اقتصادی، مشکلات بوم شناختیِ حاصل از آلودگی صنعتی، و ترافیک به عنوان محصول زندگی شهری، پیشرفت سریعی که خودروهای بیشتری را وارد جاده ها می کند و رشد اقتصادی دیده شود. یک راه حل سیاسی برای معضل ترافیک ممکن است تغییر از اقتصاد صنعتی به اقتصاد اطلاعاتی (Information economy) باشد. تحلیل لایه ای علی، تاکید می کند که این زمینه (اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی) خود یک مشکل است: نه تنها واسطه یا موجب وقوع یک مسئله مانند بیکاری و ترافیک جاده ای می شود، بلکه در حقیقت آن را تشکیل می دهد. در واقع زمینه و نظام دانشی که به منظور درک و کنترل آن ایجاد شده، خود مقصر هستند، آنها نیازمند سرزنش تحلیلی جدی می باشند.

زمانی که مشکل و زمینه آن، مسئله ساز شدند، تجزیه و تحلیل به سوی بررسی ساختاری کلی که هر دو را حفظ می کند و مشروعیت می بخشد، حرکت می کند، یعنی همان سطح سوم. این تکنیک از مطالعات فرهنگی وام گرفته شده که در آنجا تحلیل گفتمان (Discourse analysis) نامیده می شود. یک گفتمان حوزه به شدت کران دار از دانش فرهنگی و اجتماعی است، نظامی از مفروضات، اظهارات، دیسیپلین ها و ایده ها. ما جهان را از طریق گفتمان ها درک می کنیم. در واقع برخی از نظریه پردازان انتقادی استدلال کرده اند که جهان موضوعی نیست که به سادگی فهمیده و درک شود، بلکه درون گفتمان هایی است که جهان به وجود آورده است. شاید مشهورترین مثال از یک گفتمان، شرق شناسی (Orientalism) است که همان ساختار تاریخیِ فرهنگ های شرقی به عنوان موضوعات بیگانه و عجیبِ بررسی های موشکافانه غربی در پژوهشگری، هنر و ادبیات است. شرق شناسی به عنوان یک ویژگی حیاتی نوشته ها و نگرش غربی در مورد شرق از قرن هجدهم تا امروز است. شرق شناسی حسی از تفاوت بنیادین میان غرب یعنی «ما» و شرق یعنی «آنها» را افزایش می دهد. شرق شناسی صرفا یک روش برای شناختن شرق نیست، بلکه همچنین روشی برای حفظ قدرت بر آنهاست.

تحلیل گفتمان بررسی روابط قدرت است که توسط گفتمان ها در تلاش برای مطرح کردن کسانی که از گفتمان به حاشیه رانده شده اند، ایجاد شده است. نخست، ساختارهای گفتمان ها جاییکه لیتانی و علل اجتماعی قرار دارند، مورد پرسش واقع شده اند. بنابراین در مثال ما از ترافیک، نیاز است گفتمان های برنامه ریزی شهری را در نظر بگیریم، گفتمان هایی که شهرنشینی را ارتقاء می دهند، گفتمان هایی که به حمل و نقل خصوصی بیش از حمل و نقل عمومی توجه می کنند و مانند آن. هدف، درک این امر است که چگونه گفتمانی که برای درک و طرح مسئله استفاده می کنیم، در حقیقت خود در وهله اول در ایجاد مشکل همدست است. دوم آنکه، تجزیه و تحلیل لایه ای علی، آینده پژوهی را به عنوان یک گفتمان می بیند؛ از این رو هر راه حل ارائه شده از سوی دورنمای مرسوم پیش بینی، سناریوها و سایر روش ها لازم است از نقطه نظر قدرت مورد بررسی قرار گیرد. در اینجا، زبان تفکر آینده اندیشی به اندازه همان نوع خاص دانش درباره آینده که تفکر آینده اندیشی به دنبال ترویج آن است، حائز اهمیت است. زبان بسیار فراتر از صرفا یک شیوه ارتباطی است، و به دلیل ارتباط نزدیکی که با نیازهای فرهنگی و اجتماعی دارد، لازم است به خدمت گرفته شود. زبان جدای از نمادین بودن، در حقیقت تشکیل دهنده واقعیت است.

همان طور که به سمت لایه آخر یعنی استعاره حرکت می کنیم، تجزیه و تحلیل عمیق تر و عمیق تر می شود. این لایه به دنبال واسازی فرآیندهای خلاقانه ما در تفکر در مورد آینده است. استعارات، خلق معنا می کنند و توجه ما را به برخی شباهت های موجود میان دو پدیده جلب می کنند. اما همچنین ممکن است شباهت جدیدی خلق کنند و از این رو معنای جدیدی به وجود آورند. در حالیکه استعاره نیازمند سطح مشخصی از خلاقیت است، از هیچ پدید نیامده است؛ استعارات در حقیقت عمیقا در اسطوره های ناخودآگاه ما جای گرفته اند. توجه کنید چگونه تبلیغات استعارات بصری را که بواسطه اسطوره های فرهنگیِ شناخته شده خلق شده اند، بکار می برند تا ما را درگیر و تشویق به خریدن محصولی کنند که در حال فروش است. زمانی که استعاره به اسطوره مرتبط شود، مایلیم به طور خودکار واکنش نشان دهیم. برای خارج شدن از تنگنا، یعنی همان واکنش های احساسی، نیاز داریم استعارات را فعالانه و به طرزی خلاقانه رمزگشایی کنیم. تجزیه و تحلیل لایه ای علی، توجه ما را به سوی استعارات مورد استفاده برای آینده جلب می کند و اعتبار آن ها را زیر سوال می برد و اسطوره هایی را که استعارات، مبتنی بر آن ها هستند، آشکار می سازد. برای مثال راه حل ها برای جاده های شلوغ، بر اساس اسطوره هایی است که (خیابان های) بیشتر یا (بزرگراه های) بزرگتر راه حل مشکل هستند، یا اینکه راه حل های استاندارد (غربی) برای معضل ترافیک بهترین راه حل است. شاید بتوانیم با جهت دادن به توجه خود به سوی استعارات متفاوت و غیر غربی، راه حل های قابل دوام تری بیابیم.

 تحلیل لایه ای علی، فعالیتی خطی نیست. این امر ما را ملزم می سازد که سطوح را چندین بار (زیر و رو) کنیم. لازم است درک کنیم که در پس هر مشکل تجربی (لیتانی)، زمینه ای اجتماعی و فرهنگی وجود دارد، و در پس هر زمینه یک گفتمان و یک جهان بینی که خود مبتنی بر اسطوره ها هستند. اهداف تجزیه و تحلیل لایه ای علی، آشکار ساختن روابط قدرت فعلی، و تشویق به استفاده از مقولات دانش و اندیشه از سایر فرهنگ ها و تمدن هاست. عنایت اله می نویسد، این هدف زمان حال را با عبور دادن آن از فیلترهای تاریخی، فرهنگی و تمدنی به دور دست می راند، بنابراین این هدف کمتر درست و کمتر قابل توجه به نظر می رسد.

«این روش فضای واقعیت را تلطیف می کند و به احتمالات، ایده ها و ساختارها اجازه ظهور می دهد. این مسئله کمتر در این باره است که حقیقت چیست، بلکه در مورد این است که چگونه حقیقت به ویژه در زمینه های سیاست کاربرد دارد، چگونه حقیقت فراخوانده شده، چه کسی آن را فرا خوانده، چگونه انتشار می یابد، و یا تعیین اینکه چه چیزی درست، واقعی و معنا دار است، چه کسی سود می برد و چه کسی زیان می کند؟»

پرسش هایی که همواره هنگامی که لایه ها را بالا و پایین می کنیم، می پرسیم این است که: کدام تفسیر از گذشته، معتبر شناخته شده است؟ کدام تواریخ زمان حال را مشکل دار کرده اند؟ چگونه ترتیب دانش در میان تمدن، نسل و جهان بینی ها متفاوت است. چه کسی به عنوان «دیگری» به طرز غیرقابل تغییری متفاوت از ما دیده می شود؟ و کدام چشم انداز آینده فقط برای زمان حال مورد استفاده قرار می گیرد؟

تجزیه و تحلیل لایه ای علّی، و آینده های یکپارچه (integral futures) هر دو درون سنت های آینده پژوهی انتقادی تکامل یافته اند. آنها گاهی به عنوان روش (Method) توصیف می شوند، اما بیشتر رویکردهایی هستند که چارچوبی برای تجزیه و تحلیل و نقد نظریه های مختلف، روش ها و شیوه های کشف آینده فراهم می کنند. هدف هر دو گسترش دادن مقولات تفکر آینده اندیشی، وارد چارچوب کردن روش شناسی ها و فرهنگ های غیر غربی، و به این ترتیب گشودن فضاهایی برای دگرگونی واقعیت و ساخت چشم اندازهای مثبت و بدیل است.

پی نوشت:

بنده از تحلیل لایه ای علی در رساله دکتری ام استفاده کرده ام و خوشحال خواهم شد در این زمینه با دیگر پژوهشگران و علاقه مندان همکاری داشته باشم. بی شک به کارگیری این چارچوب در هر مطالعه، آموزش و یادگیری به همراه خواهد داشت.

یک دیدگاه برای “تجزیه و تحلیل لایه ای علّی (CLA)”

  1. محمد اسماعیل ایوبی گفت:

    سلام
    وقت بخیر
    ممنونم از مطالبتون و از سعه صدری که برای ارتباط با علاقه مندان به این حوضه کاری اختصاص دادید.
    من قصد دارم از این روش در حوزه روانشناسی استفاده میکنم.
    دوسدارم از منابع و اطلاعات شما بهره مند بشم
    لطفا با من تماس بگیرید ۰۹۰۱۲۶۵۱۲۲۱

دیدگاه‌تان را ارسال کنید ...


logo-samandehi تایید