+

آینده پژوهی به مثابه دانشی کاربردی

۲۷ آذر ۱۳۹۴

نوشته ای که در ادامه از نظر می گذرانید، قسمت هایی از مقاله ای با عنوان «futures studies as applied knowledge» نوشته ی جیم دیتور (James Allen (Jim) Dator) است که توسط آقایان ابراهیمی و ملکی فر ترجمه و در شماره بیستم نشریه رهیافت به چاپ رسیده است. همین طور این مقاله در فصل چهارم کتاب نواندیشی برای هزاره نوین (New Thinking for a New Millennium: The Knowledge Base of Futures Studies) نوشته ریچارد اسلاتر نیز آمده است که خوشبختانه این کتاب هم در ایران ترجمه شده است. قصد من از بانشر این مقاله در اینجا پاسخ به سوال کسانی است که می خواهند بدانند آینده پژوهی به عنوان یک رشته دانشگاهی چه جایگاهی در بین گروه بندی های معمول علوم دارد.

نسبت آینده پژوهی با دانشگاه های امروز و تصمیم گیری اجتماعی، شباهت به نسبت (علم) با دانشگاه ها و تصمیم گیری اجتماعی در اواخر قرون وسطی دارد. از این رو حتی از نامی ترین و موفق ترین چهره های دانشگاهی و مدیران سازمان های تجاری نیز انتظار نداریم که آینده پژوهی را جدی بگیرند؛ درست مثل اینکه کوپرنیک هم از قدرتمندان زمانۀ خود انتظار نداشت که بپذیرند زمین مرکز گیتی نیست. علت این است که، آینده پژوهی شباهتی به دیگر رشته های متداول در دانشگاه ها ندارد، و رشته ای است که همواره در معرض سوء برداشت و سوء استفاده قرار دارد.

دنیای مالوف دانشگاهی در مغرب زمین (و همین طور در کشور ما) تنها پنج نوع فعالیت دانشگاهی را می شناسد:

یکم و برجسته ترین آن ها علوم به اصطلاح (طبیعی) است که رشته هایی هم چون فیزیک، شیمی و زیست شناسی و شاخه های پیش نیاز آن ها، ریاضیات؛ و به تازگی علوم زمینی، جوی و دریایی و پیش نیازهای جدیدتر آن ها، و علوم کامپیوتر و اطلاعات را در بر می گیرد. این ها علوم «واقعی» هستند که معمولا مبتنی بر روش ها و فرض های اثباتی بوده و واضع استاندارد برای سایر حوزه ها می باشند.

دوم، «علوم انسانی» است که مدام می کوشد تا منزلت غرورآفرین خویش را در قرون وسطی، و پیش از آنکه «علم» وی را تنها به جرم «علوم انسانی» بودن کنار بگذارد، باز یابد (یا دست­کم جایگاه رده دومی خود را حفظ کند). رشته هایی هم چون تاریخ، فلسفه، ادیان، زبان سانسکریت، چینی، یونانی، لاتین، عربی و شاید ادبیات بیگانه و خودی در این گروه جای می گیرند که با افتخار و جسارت تمام بر جنبۀ غیر اثباتی یا ضد اثباتی خود تاکید می کنند. اگر از این علوم بپرسیم که «مشکل دنیای ما چیست؟» محتملاً پاسخ می دهند: نابودی سنت ها، بحث و گفتمان، انتقاد، آداب دانی و رازداری در هجوم دیوانه وار خود گرایی ساده انگار و سودگرا.

سوم، (که غالباً پاره ای از علوم انسانی به شمار می آیند)، «هنرهای نمایشی» است که رشته هایی هم چون موسیقی، نمایش نامه نویسی، نقاشی، مجسمه سازی و شاید این روزها فیلم سازی و کارهای ویدئویی را به منزله هنرهای شیک (و نه به عنوان یک کار حرفه ای) شامل می شود. در این حوزه ها تأکید بر زیبایی شناختی، خودآگاهی و حدیث نفس افراطی است.

چهارم، «علوم اجتماعی» شامل جامعه شناسی، اقتصاد، روان شناسی، و شاید مردم شناسی، جغرافیا و حتی علوم سیاسی است. از یاد نبرید که این ها هم «علم» محسوب می شوند؛ یعنی همان چیزی که باعث می شود آن ها مشکوک، غیر قابل اعتماد و در عین حال معقول و موجه باشند. این رشته ها نیز کوشیدند تا علمی (اثباتی و ساده انگار) تلقی شوند اما افسوس که ناکام ماندند و لاجرم در مقایسه با علوم واقعاً «سخت» یا «دقیقه» با تمسخر به علوم «نرم» یا «غیر دقیقه» ملقب گردیدند.

و پنجم، «علوم کاربردی» گوناگون (که در بعضی جاها به منزله علوم درجه اول محسوب می شوند) و دانشکده ها و رشته های حرفه ای هم چون کشاورزی، مهندسی، پزشکی، معماری، شاید آموزش، حقوق، شهرسازی، تحقیقات اجتماعی، و حتی بازرگانی و مدیریت و تمامی حرفه های مکمل آن ها را در بر می گیرد. این ها علومی کاملاً ابزاری، نه چندان علمی و قطعاً غیرانتقادی اما بسیار عملی، منعطف و موفق هستند. به عقیده بسیاری از ناظران، چنین می نماید که این علوم موج آموزش عالی در آینده باشند.

لازم به گفتن است که ترکیبات میان رشته ای زیادی از این علوم و دیگر رشته های سنتی وجود دارد که معمولاً به هیئت یکی از همان موارد پنج گانه یاد شده در می آید.

با توجه به پیشینه و برنامه های درسی آموزش عالی معاصر، تعجب آور نیست که بیشتر افراد به خوبی نمی دانند که آینده پژوهی چیست، و کاملاً طبیعی است که این رشته را با یکی، از پنج شاخۀ سنتی دانشگاهی مقایسه کرده و بپرسند که: «آیا علمی اثباتی است که به گمان خود آینده را پیش بینی می کند؟ آیا بخشی از علوم انسانی است که به آرمانگرایی و رویاهای تخیلی می پردازد؟ آیا نوعی داستان علمی است که به درد رمان نویسی، فیلم سازی یا برنامه های تلویزیونی می خورد؟ یا مثلاً یک حرفه است که شخص می تواند آن را فراگرفته و مشاوری آینده شناس باشد؟» علاوه بر همۀ این ها، آیا می توان به عنوان یک آینده شناس پول درآورد؟! در پاسخ به این پرسش ها نمی توان به روشنی گفت: آری یا نه، پاسخ درست آن است که: «خوب، البته این رشته، واجد بعضی از این ویژگی ها هست، اما این در واقع برای شناخت رشتۀ آینده پژوهی کفایت نمی کند. موارد دیگری نیز باید توضیح داده شود».

گذشته از این اشتباه است که آینده پژوهی را با مطالعات میان رشته ای، سیاست پژهی، محیط پژوهی، مطالعات مربوط به زنان، مطالعات مربوط به آزادی و حقوق زنان، مطالعات قومی، صلح پژوهی و جهان پژوهی و حتی مطالعه پیرامون پایداری جوامع و غیره…. مقایسه کنیم که به رغم تمامی ادعاهای محتمل، همۀ آن ها به شیوه های گوناگون می کوشند تا با توسل به اصلاحات کم و بیش افراطی، جهان کهنه را نجات دهند. اینان همگی فرزندان مشروع «مدرنیته» – و یا بگویید فرزندان «نیوتن» و «مینروا»- هستند؛ اما آینده پژوهی مقولۀ دیگری است.

آینده آموزش عالی

پس آینده پژوهی چیست؟

آنچه را که ما آینده می نامیم قابل پیش گویی نیست. اگر شخصی به شما گفت: «من آینده را می شناسم، آینده این است! پس این کار را بکن!». در این صورت هر چه سریع تر از او فرار کنید. آینده قابل پیش گویی نیست و هیچ کس در هیچ کجا با قاطعیت کافی نمی داند آینده چگونه خواهد بود. مع هذا، اصل «غیر قابل پیش بینی بودن آینده» بدین معنا نیست که نگران آینده نباشیم و تنها به بخت و اقبال یا سرنوشت تکیه و اعتماد کنیم، یا اینکه بنشینیم تا هر وقت بحران های ناگهانی تازه ای سر بر آورد، بدون طرح و برنامه قبلی خود را به امواج بحران ها بسپاریم. بلکه این اصل حکم می کند که نسبت به آینده موضع مناسب تری اتخاذ کنیم: نه در پی تعیین پیش گویانۀ آینده باشیم، نه امور را به سرنوشت یا قضا و قدر وانهیم، و نه بدون طرح و برنامۀ قبلی حرکت کنیم. حال پرسش این است که «آن موضع مناسب تر» چه موضعی است؟ ابتدا باید در نظر داشته باشیم که «آینده» احتمالاً از در هم کنش چهار مؤلفه زیر پدید می آید: رویدادها، روندها، تصویرها، و اقدام ها. ذیلاً هر کدام را به اجمال بررسی می کنیم:

رویدادها

رویدادها همان وقایعی هستند که مردم را نسبت به کفایت و کارایی تفکر درباره آینده به تردید می اندازند. وقایعی که رویدادشان محتمل به نظر می رسد. آن چه که قرار است بعد روی دهد، کاملاً ناشناخته می نماید. راستی چه کسی می تواند مطمئن باشد که جنگ، ترور، زلزله آتی و یا تصمیم بعدی رئیس شما، جامعه را به سمت کاملاً متفاوتی نکشاند؟ چه کسی می داند که از این پس چه روی خواهد داد؟ بار دیگر آینده کاملاً غیر قابل پیش بینی شده است؛ بنابراین چه سودی دارد که خودمان را برای مطالعۀ آینده به زحمت بیندازیم؟ بهترین کاری که امید انجام آن را داریم، این است که با فرض آمادگی نسبی بدون طرح و برنامه قبلی به پیش رویم و امور را بیشتر به بخت و اقبال واگذار کنیم.

روندها و مسائل نوظهور

بسیاری از طراحان، معتقدند که می توان وضعیت های عمدۀ آینده را تشخیص داده و طرح ریزی اثر بخشی برای استقبال از آن ها انجام داد. طراحان توصیه می کنند که روندها را به دقت مورد توجه قرار دهیم تا بتوانیم آینده را پیش بینی کرده، و برای آن آماده شویم. اما دست کم سه نوع روند را می شناسیم که درک هر کدامشان روش متفاوتی دارد:

۱ روندهایی که استمرار حال و گذشته اند. برای فهم این ها باید آن چه را که در شرف وقوع است و آن چه را که پیش تر روی داده، به درستی بشناسیم. بخشی از این شناخت با تأمل در تجربه های شخصی، و بخشی دیگر با درک آموزه های علوم طبیعی و اجتماعی به دست می آید. آداب و رسوم و آموزه های مذهبی، فلسفی یا تاریخی نیز ممکن است بخشی از این شناخت را فراهم آورند. این روندها همان هایی است که در بیشتر طرح های استراتژیک بررسی می شود.

۲ روندهایی کم و بیش ادواری. این روندها در گسترۀ تجارب شخصی ما قرار نمی گیرند، اما بخشی از ابعاد گذشته های دورتراند. در این عرصه، تکیه بر موفقیت ها یا شکست های شخصی برای پیش بینی آینده می تواند گمراه کننده باشد، زیرا ما هیچ گاه شخصاً آن طور که در آینده (هنگام مواجهه با این روندها) تجربه خواهیم کرد و یا چنان که دیگران پیش از ما آزموده اند، آن ها را در حال حاضر تجربه و لمس نمی کنیم. اما شاید در اسناد و مدارک تاریخی، فلسفی یا مذهبی و یا در آداب و رسوم مردم، ثبت و ضبط شده و به طور غیر مستقیم در دسترس ما قرار گیرند. شاید هم کشف و شناخت پاره ای از این روندها، مستلزم بهره گیری از فنون ریاضی باشد. مع هذا، چون ما تأثیر این روندها را شخصاً نیازموده ایم، در درک کامل این مسأله که چه انتظاراتی از آن ها داشته باشیم، مشکلات فراوانی خواهیم داشت.

۳ امّا آینده ممکن است آبستن اموری باشد که کاملاً نو بوده و پیش از آن هرگز به تجربه بشری در نیامده باشد. چنین روندهایی را بهتر است «مسائل نو ظهور» بنامیم. گر چه احتمال بروز آن ها در آینده وجود دارد، اما در حال حاضر به سختی قابل مشاهده اند و در گذشته هم موجود نبوده اند. بسیاری از آینده پژهان استدلال می کنند که مهم ترین روندهای آینده، همین مسائل نو ظهور است که به طور عمده پیامد مستقیم یا غیرمستقیم فن آوری هایی جدید می باشند. به اتکای این فن آوری ها، بشر می تواند دست به کارهایی بزند که قبلاً نمی توانسته (یا به عکس، کارهایی را که قبلاً به سادگی انجام می داده، اکنون برایش دشوار شده). و در عین حال محیط زندگی انسان را نیز تغییر داده اند. روش های شناسایی مسائل نو ظهور کاملاً با روش های سنجش و پیش بینی روندهای یاد شدۀ بالا تفاوت دارد.

در حال حاضر تجارب شخصی ما و کانون توجه نظام های آموزشی متداول به شدت و تنها بر مدار روندهای نوع اول و دوم می چرخد. پس اگر این عقیده آینده پژوهان درست باشد که «برای درک و شناخت سی سال آینده و پس از آن، مهم ترین نوع روندها همان روندهای نوع سوم یا مسائل نو ظهور است»، در این صورت بیشتر مردم برای پیش بینی مؤثر آینده با مشکل جدی روبرو خواهند بود. همان طور که سهیل عنایت الله، آینده پژوه پاکستانی، می گوید: «آن چه باعث جذابیت آینده می شود، آن است که هیچ کس آن را به خاطر نمی آورد».

اقدام ها و تصویرها

سومین و چهارمین عامل عمده ای که آینده را شکل می دهند، تصویرهایی است که مردم از آینده در ذهن خود می پرورانند و اقدام هایی است که بر مبنای آن ها انجام می دهند. بعضی از این اقدام ها، به قصد تأثیرگذاری بر آینده صورت می گیرد، اما بعضی دیگر نه. ولی تمامی آن ها بر آینده تأثیر می گذارد (گر چه تاکنون آن چه دلخواه بوده، به ندرت اتفاق افتاده است). بدین ترتیب یکی از مأموریت های آینده پژوهی این است که به مردم کمک کند تصویرهای خویش را از آینده (ایده ها، دغدغه ها، امیدها، باورها و علایقشان را نسبت به آینده) محک زده و شفاف نمایند تا کیفیت تصمیم هایی که برای آینده می گیرند، بهبود یابد.

دیگر این که آینده پژوهی در صدد کمک به مردم است تا تصویرها و اقدام های [کنونی] خود را از حد کوشش های فقط منفعلانه فراتر برده، بکوشند تا آینده را پیش بینی کرده و سپس بر پایۀ پیش بینی های [درست تر] طرح های عملی خود را اجرا کرده، و به پیش ببرند. این فقط گام اول آینده نگری است. گام بعدی ایجاد تصویرهای مثبت از آینده (آینده های مطلوب و مرجّح) و اقدام به طرح ریزی و تصمیم گیری بر اساس آن تصویرهای مثبت است. در این مورد باید به کارگاه های آموزشی «شفاف سازی آینده» که رابرث یانگ، آینده شناس اتریشی، برگزار می کرد و یا کارگاه های آموزشی الیس بولدینگ و بسیاری از آینده پژوهان دیگر اشاره نمود. یادگیری برای بینش مندی و بازنگری بینش های مرتبط با آینده، و آن گاه اقدام به طرح­ ریزی و عمل بر پایه این بینش ها، به گونه ای که در عرصه طرح ریزی و تصمیم گیری رایج است، قلب آینده پژوهی و آینده کاوی را تشکیل می دهد.

آینده پژوهی

آینده پژوهی، جبرگرایی، گسیختگی

چون بیشتر ما در آموزش های رسمی خود تجربه ای در زمینه آینده پژوهی نداریم، می پنداریم که مطالعه پیرامون آینده امری ناممکن است (و مدافعان آینده پژوهی را شیّاد یا ساده لوح می خوانیم)، و یا تصور می کنیم که این رشته هم مثل بعضی از رشته های دانشگاهی دیگر هم چون علوم، تاریخ، هنر و یا ریاضیات است که می شناسیم. این پند نیز ما را به اشتباه می اندازد، زیرا همان طور که علوم با هنر و تاریخ با ریاضیات تفاوت دارد، آینده پژوهی نیز با تمامی این ها فرق دارد. هر چند، آینده پژوهی با همه رشته های مرسوم دانشگاهی هم پوشانی دارد، اما دقیقاً هیچ یک از آن ها نیست. به عنوان مثال، و چنان که پیش از این هم اشاره شد، «پیش بینی» همان پیش گویی نیست. نه جامعه ماشین جبری است و نه طبیعت، که بتوان با شناخت صحیح و گردآوری و تحلیل درست اطلاعات، پیرامون آن ها پیش گویی کرد. به عکس، ما در جامعه و محیطی زندگی می کنیم که عمیقاً و به گونه ای فزاینده، گسیخته و فاقد انسجام است. بنابراین، به آن دسته از فنون پیش بینی، طرح ریزی و تصمیم گیری نیازمندیم که این واقعیت را پذیرا باشد. هم چنین شهروندان (و تصمیم گیرانی) می خواهیم که این نکته را دریافته و استفاده از چنان فنونی را مجاز بدانند و بخواهند که جهان را لایتغیر و محتوم فرض نکنند. در حال حاضر چنین می نماید که مردم، رأی دهندگان، مشتریان، بالا دستان، همه و همه خواستار قطعیت یا یقینی پیشگویانه راجع به آینده هستند، و اگر چنین نباشد می خواهند که هیچ حرفی درباره آینده زده نشود. این تمایل همگانی به تضمین کاذب آینده، هم برای آینده جامعه دمکراتیک خطرناک است و هم برای کسانی که نگران آیندۀ تعلیم و تربیت اند.

در مقابل، آن چه که می توان و باید انجام داد این است که پیش بینی، طرح ریزی و تصمیم گیری را در بافتی از آینده های بدیل، در شرف ظهور و چندگانه قرار دهیم؛ که البته با روال جاری «طرح ریزی»، که فرض را بر محتمل ترین آینده واحد یا چند آینده با تغییرهای جزیی و کوچک می­ گذارد، تفاوت فاحش خواهد داشت. بسیاری از طراحان و تصمیم­ گیران چنین می پندارند که محتمل ترین آینده همان است که در تداوم روندهای موجود به ظهور می رسد. اما همان گونه که پیش از این تصریح شد، رویدادها، روندهای ادواری و مسائل نوظهور، قطعاً موجب می شوند که این آیندۀ حدسی و خطّی به هیچ وجه اتفاق نیفتد. به این ترتیب، همۀ طرح ها و برنامه هایی که فرض را بر «استمرار وضع موجود» می گذارند، به ناکامی های بسیار سریعی در طرح ریزی و سیاست گذاری می انجامند و موجبات بی اعتباری تمامی کوشش ها در زمینه طرح ریزی و پیش بینی را فراهم می سازند. در نتیجۀ این ناکامی ها، مردم به سمتی سوق پیدا می کنند که به طور کامل از آینده غفلت کرده، و امیدوار باشند که می توانند بی هیچ طرح و برنامه ای و بی خبر از آن چه که به سراغشان خواهد آمد، راهشان را بیابند. به همین ترتیب، اگر «نگاهی گذرا به روندهایی خاص» را پیش بینی بنامیم، به آن بسنده کنیم، و سیاست های آینده را براین پایه [غلط] بنا نهیم، کاری بالقوه خطرناک و شکست آفرین انجام داده ایم؛ حتی اگر آن روندها به وسیله مدل های پیچیده کامپیوتری و با دقت ریاضی بالا کشف شده باشد. پیش بینی باید یک جریان مستمر، عادی و روزمره ( و نه مقطعی) باشد. اگر می خواهید آینده را به طور منظم و مکرر پیش­بینی کنید، توصیه می کنیم خودتان را به زحمت نیندازید و اصلاً از خیر آن بگذرید! پیش بینی یک مرحله ای [یا مقطعی] و غیر مستمر، چیزی نیست جز اتلاف وقت همه (و شاید هم توجیه تراشی برای تصمیم هایی که کسی دیگر درباره آینده گرفته است).

سخن آخر این که اگر پیش بینی را مقوله ای فقط فنی، علمی یا تخصصی تلقی کنیم، کامل نخواهد بود. پیش بینی بایستی به یک پروژه سیاسی، اخلاقی، هنری، و مبتنی بر مشارکت گستردۀ جمع تبدیل شود، و همان طور که آلوین تافلر و کلم بی زولد خاطر نشان ساخته اند، شکل«دمکراسی پیش دستانه» به خود بگیرد. همۀ افرادی که سهمی در «آینده» دارند، باید در تعیین و تشخیص آن مشارکت داشته باشند. از این دیدگاه، بدیهی است که تمامی جوانان (حتی جوان ترین آن ها) باید به هر شیوه ای که برای آن ها معنادار است، خود را عمیقاً درگیر نمایند. همچنین از این دیدگاه بر می آید که نه تنها نخبگان، بلکه تمامی افرادی که معمولاً به این منظور به آن ها مراجعه نمی شود (یعنی عامه مردم) نیز بایستی در این مهم به صورت پیوسته و کامل مشارکت داشته باشند. به همین دلیل است که می گوییم مطالعات آینده مدار باید به مثابۀ قلب و روح تمامی فعالیت های دانشگاهی باشند. همان طور که نمی توانید هیچ کار تازه ای را به فوریت و بدون سعی و کوشش یاد بگیرید، پیش بینی کردن های مفید را نیز نمی توانید یک شبه بیاموزید. یادگیری پیش بینی، زمان و ممارست زیادی می طلبد و این مسیر پر از اشتباه و تغییر رویه خواهد بود.

بیشتر سازمان هایی که درگیر پروژه هایی هستند که جهت گیری آن ها به سوی آینده است، گزارش کرده اند که یکی از مهم ترین فواید مطالعات آینده مدار و پیش بینی این است که درک مشترک و گسترده ای از مقاصد و مأموریت های [سازمان و پروژها] برای خود آن ها و برای سهامدارانشان به همراه می آورد.

به عنوان مثال، وقتی «همه» می دانند که هدف از آموزش چیست، فرایندهای بینش زا دربارۀ آینده یعنی همان مطالعات آینده مدار به همه فرصت می دهد که هدف آموزش را دوباره بررسی کرده، آن را تبیین نموده، و درباره آن به اتفاق نظر برسند. فایدۀ ثانوی دیگری که از این راه به جمع می رسد، این است که افراد پس از مشارکت در یک فرایند بینش زای آینده نگرانه و جمعی در می یابند که برای انجام اصلاحات لازم از حمایت سیاسی و عمومی برخوردارند و هرگاه مأموریتی با اشتراک مساعی همگان تعریف شود، خواهند توانست منابع را با کارایی و اثر بخشی بیشتری تخصیص دهند. آن گاه به هر نسبت آینده کاوی به بخشی از فعالیت های عادی و روزمره سازمان تبدیل شود، این فواید نیز به همان میزان بیشتر و عادی تر و گسترده تر خواهد شد و در این صورت، جامعه و سازمان واقعاً «پایدار» می شود. هر اندازه که افراد با رغبت بیشتری در فعالیت های آینده پژوهی و اصلاحات [سازمانی و اجتماعی] ناشی از دستاوردهای این فعالیت­ ها مشارکت داشته باشند، درک عمومی از فواید و لزوم حمایت از توسعه پایدار در میان آنان شکوفاتر خواهد شد. و اگر روشن شود که فعالیت های آینده پژوهی برای گروهی از مردم [مثلاً یک سازمان] سودمند بوده است، احتمالاً گروه ها و اجتماعات دیگری را نیز- که در حال حاضر با پیش بینی [و فواید آن] بیگانه بوده و یا نسبت به آن بی اعتماد می باشند- برخواهد انگیخت تا آن ها نیز آینده نگر شوند، و از این رهگذر شاید کل جامعه به امنیت و پایداری بیشتری نایل گردد و از پراکندگی و بی نظمی های آن کاسته شود.

دیدگاه‌تان را ارسال کنید ...


logo-samandehi تایید