+

آینده پژوهی و سیستم آموزشی کشور

۲۲ اسفند ۱۳۹۴

سهیل عنایت الله انواع چارچوب های مربوط به مطالعات آینده را در دو دسته کلی جای می دهد. یا به طور کلی دو جایگاه عمده مربوط به دانش معطوف به آینده را باز شناسی می کند. دسته اول جایگاه رویکردهای فنی با هدف پیش بینی هر چه بهتر و دقیق تر از آینده اند و دسته دوم رویکردهای انسانی با هدف دستیابی به جوامع بهتراند. در یک رویکرد، تلاش در جهت پیش بینی آینده و در یک رویکرد تلاش در راستای ساخت آینده های قابل قبول تر است. در ادبیات پژوهش این دو رویکرد به ترتیب با عناوین رویکردهای اکتشافی و رویکردهای هنجاری شناخته می شوند. با مداقه در ادبیات علمی آینده پژوهی می توان چنین برداشت کرد که با حفظ شان و منزلت روش های پیش بینی در رویکرد اکتشافی که همچنان به طور وسیعی مورد استفاده قرار می گیرند، اما عمده تلاش های اخیر در آینده پژوهی به سمت رویکرد هنجاری با روش های معطوف به تصویرسازی از آینده ­اند.

کاتل و کلینبرگ (Cottle and Klineberg) معتقدند که بدون توانایی انسان در آرزو کردن و تصویر سازی از وقایع احتمالی که پایه و اساس محکمی در واقعیت موجود ندارند، نه تنها هیچ جایی برای خلاقیت باقی نمی ماند، بلکه هیچ تصویری از اهداف آینده که بتواند راهنمای عمل کنونی ما باشد نیز، وجود نخواهد داشت.

دلایل بی شماری برای پرداختن به آینده های مطلوب یا مرجح (preferable or desirable) وجود دارد. جیم دیتور در این زمینه می گوید:

آینده پژوهی به مردم کمک می کند تا تصاویر و اعمالشان را فراتر از تلاش های منفعلانه برای پیش بینی آینده و سپس برنامه ریزی بر پایه این پیش بینی ها، به سوی ساخت چشم اندازهای مثبت از آینده، ساخت آینده های مرجح و برنامه ریزی و تصمیم گیری بر اساس آنها پیش ببرند.

این مفهوم در کار بسیاری دیگر از آینده پژوهان مانند هازل هندرسون، باربیرا ماسینی، مارتا راجرز، یوهان گالتونگ، الن تاف و دیگران نیز قابل پی گیری است. بیشتر این آینده پژوهان وام دار آثار فرد پولاک هستند. پولاک معتقد است که تصاویر فراگیر از آینده درست مانند یک آیینه عمل می کنند که وضعیت جامعه را به نمایش می گذارند. او تصاویر آینده جوامع انسانی را در یک مطالعه تاریخی از سومریان تا نیمه دهه ی ۱۹۵۰میلادی مورد بررسی قرار داده و این طور نتیجه می گیرد که تصاویر مثبت از آینده درست مانند یک ستاره راهنما، جامعه را به سوی دستیابی به چیزهای بهتر رهنمون می شوند، در حالی که تصاویر منفی جامعه را در یک موقعیت رکود و کاهش قرار می دهند.

تلاش برای فهم و درک تصاویر آینده امری پیچیده و در عین حال ضروری است. همبستگی بین تصاویر آینده و تغییرات فرهنگی و اجتماعی مشخص شده است. آنچه که ما در زمان حال انجام می دهیم به تصاویر ما از گذشته و آینده وابسته است. اگر شخصی امروز احساس شایستگی می کند، این تصویر زیبا از سوی خانواده، معلمان، دوستان، همکلاسی ها و همکاران او در گذشته منعکس شده است. بنابراین آن شخص می تواند این تصویر را پیش روی خود قرار دهد. برخی آینده پژوهان در زمینه ساخت تصاویر مثبت در بین احاد جامعه پیشتاز بوده اند. روبرت جانک، وارن زیگلر و الیس بولدینگ از جمله این مروجین هستند که از کارگاه های آینده در گستره وسیعی از زمینه های اجتماعی از عموم شهروندان تا سازمان های تجاری و کسب و کارها گرفته تا فعالان اجتماعی استفاده کرده اند. این گونه از پیش گویی های کامبخش احتمالا همان چیزی است که بسیاری از ما در رابطه با معلم هایمان در دوران تحصیل با آن روبه رو بوده ایم. اجازه دهید به جای واژه هایی مانند پیشگویی کامبخش یا تصاویر آینده که به نظر کمی پیچیده تر می رسند، از واژه امید (HOPE) استفاده کنم.

هر چند تعداد انگشت شماری از آینده پژوهان سعی در توضیح مفهوم «امید» داشته اند، اما به وضوح مشخص است که امید چه نقش مهمی در فهم شرایط انسان بازی می کند. این امید است که باعث آزاد شدن انرژی های لازم برای به تصویر کشیدن و تصور کردن چیزها به گونه ای می شود که تاکنون نبوده اند. چیزهایی که باید تغییر کنند را به ذهن ما می رساند و چشم اندازی از موقعیت های بهتر و شرایط آنها را توسعه می دهد. در حوزه رفتار جمعی مقوله امید یک مبحث فرهنگی است و از این جهت صاحبان و متولیانی دارد. سیستم آموزشی یک کشور و در این سیستم آموزشی، معلمان به عنوان ویترین توانمندی این سیستم، در کنار رسانه های عمومی (که حالا باید شبکه های اجتماعی را نیز جزئی از آنها به حساب آورد) نقش اصلی را در تولید فرهنگ عمومی بر عهده دارند. جدای از آنکه این دو سیستم در کشور نیازگوی جواب های جامعه نیستند و با اینکه ما به شدت نیازمند تولید فرهنگ به مثابه زیرساخت اقتصاد دانش بنیان هستیم، و هنوز سیستم آموزشی کشور منعکس کننده نیازهای یک کشور جامانده در اقتصاد کشاورزی و صنعتی است، اما مسئله مورد بحث در اینجا عدم توانمندی این سیستم در ایجاد اشتیاق در کودکان به منظور زیست در آینده است. به بیان دیگر باید در این باره پژوهشی جدی انجام شود که آیا سیستم آموزشی خالق آرمان شهری است که کودکان ما باورمند و امیدوار به نقش آفرینی در آن هستند یا منجر به نقش بستن ویران شهری در ذهن کودکان و نوجوانان ما می شود که اگر در فکر فرار از آن نباشند، در بهترین وجه به دنبال نقش آفرینی منفی در آن باشند. همان طور که در میان جنایتکاران، باید بدترین آنها بود.

آینده پژوهی و سیستم آموزشی کشور

به هر حال به نظر وقت آن رسیده که سیستم آموزش و پرورش کشور به صورت جدی با مباحث آینده پژوهی و نقش آن در پرورش نسل های آینده آشنا شده و تئوری های مطرح در مطالعات آینده، به خصوص مباحث مربوط به تصاویر آینده را در تربیت معلمان به کار گیرد. ما به معلمانی نیاز داریم که به آینده بهتر برای هر کدام از دانش آموزان شان عمیقا باور داشته باشند.

پی نوشت: به شخصه باید از معلم علوم خود در دوران راهنمایی تشکر کنم، کسی که من را عاشق علم کرد، آقایی که اسمش را فراموش کرده ام، معلمی قلدبلند، بور و بی نهایت متین و دوست داشتنی. من هیچ چیزی از درس های تو در ذهن ندارم، مثل اسمی که از تو در ذهنم نمانده، اما زمزمه های پیامبرگونه تو در گوش دانش آموزانت که نوید بخش آینده ای بهتر برای آنها بود، هیچ گاه فراموش نخواهند شد.

دیدگاه‌تان را ارسال کنید ...


logo-samandehi تایید